АД АЎТАРА

Штодзень, раніцай ці вечарам, беручы ў рукі газету, праглядваю перш-наперш рэкламу. І ў ёй, трэба адзначыць, даволі часта сустракаю такія абяцанні: “Незалежна ад вашых здольнасцей вы загаворыце па-англійску праз 2,5 месяца!” І калі б не быў рэалістам у жыцці, я б горка шкадаваў: “І чаму я, небарака, змарнаваў ажно пяць гадоў на вывучэнне французскай і англійскай моў у Мінскім інстытуце замежных моў, калі на гэта мне хапіла б усяго пяць месяцаў на звычайных курсах, на якія так гасцінна, хоць і не надта танна запрашаюць на кожным кроку?!”

І, сапраўды, прачытае іншы раз чалавек такую рэкламу і клюне, падумаўшы: «А чаму б і не паспрабаваць? Не багі ж гаршкі абпальваюць!» І, магчыма, паспрабуе. Можа, тыдзень, можа, месяц. А можа, і ўвесь тэрмін неяк выцягне. І, магчьша, загаворыць. Толькі загаворыць далёка не кожны жадаючы, ды і то ў межах, вызначаных праграмай, тэматыкі, граматычнага і слоўнікавага мінімуму, што нават не дае падстаў сцвярджаць: I speak English (я размаўляю па-англійску). І справа тут не ў здольнасцях чалавека, а перш за ўсё ў незвычайнай цяжкасці вывучэння моў наогул.

І тым не менш ёсць шмат людзей, якія вельмі хацелі б валодаць хаця б адной замежнай мовай. Але ж так не стае часу! Ды і тыя ж курсы не кожнаму дасягальныя. І вось тут хочацца параіць: вывучайце міжнародную дапаможную мову эсперанта! Мільёны людзей ва ўсім свеце вывучаюць гэтую надзвычай простую, надзвычай лёгкую для вывучэння і даволі мілагучную мову. І яшчэ мільёны выкарыстоўваюць яе ў сваім паўсядзённым жыцці як хобі, як любімы занятак, лістуючыся з эсперантыстамі краін, якія іх асабліва цікавяць. Вельмі часта, вывучыўшы эсперанта, яны на гэтым не спыняюцца, а пачынаюць вывучаць якую-небудзь замежную мову, бо веданне эсперанта аблягчае вывучэнне той жа англійскай або нямецкай мовы, і асабліва моў раманскай групы:французскай, іспанскай, італьянскай.

Прапануючы вам кнігу «Мова эсперанта. Практычны дапаможнік», хачу адзначыць, што такая кніга на беларускай мове выдаецца ўпершыню. Яна можа быць выкарыстана для вывучэння эсперанта як самастойна, так і ў секцыях ці гуртках.

У першым раздзеле «Эсперанта на Беларусі» чытач даведаецца аб распаўсюджанні эсперанта на Беларусі з пачатку існавання мовы і да апошняга часу.

Другі раздзел кнігі — асноўны. У ім граматыка эсперанта выкладзена даступнай нават школьніку мовай. Усе правілы падзелены на параграфы і пункты, што з'яўляецца дадатковай зручнасцю пры карыстанні кнігай.

Трэці раздзел «Вучэбныя практыкаванні і тэксты» вызначае характар кнігі: яна не з'яўляецца падручнікам, а толькі дапаможнікам. Асобам, якія вывучаюць мову эсперанта самастойна, рэкамендую працаваць з практыкаваннямі і тэкстамі метадам зваротнага перакладу: спачатку перакладаеце тэкст з эсперанта на беларускую мову, а потым (лепш на наступны дзень) з беларускай на эсперанта і правяраеце правільнасць вашага перакладу па кнізе. Пажадана, каб гэтак выконвалася адно і тое ж практыкаванне па некалькі разоў. Такім чынам лягчэй будуць запамінацца словы і засвойвацца граматычныя правілы на практыцы.

У чацвёртым раздзеле пададзены паэтычныя творы беларускіх эсперантыстаў і творы беларускіх паэтаў у перакладзе на мову эсперанта, большасць з якіх нідзе раней не друкавалася.

Апошні раздзел у кнізе — эсперанта-беларускі слоўнік, у якім пададзены словы для актыўнага засваення.

Хочацца пажадаць усім, хто возьме ў рукі гэты дапаможнік з мэтай вывучэння міжнароднай мовы эсперанта, поспехаў.

Paздзeл І.
ЭСПЕРАНТА НА БЕЛАРУСІ

У ліпені 1887 года ў Варшаве выйшла кніга «Міжнародная мова. Прадмова і поўны падручнік. Для рускіх». Аўтар палічыў за лепшае выдаць кнігу пад псеўданімам «доктар Эсперанта». Само слова «эсперанто» ў перакладзе з новай мовы азначала «чалавек, які спадзяецца». Гэтым псеўданімам доктар-акуліст з Беластока Людовік Лазар Заменгоф выказаў сваё спадзяванне, што яго мова прыдасца для міжнародных зносін і будзе карыснай простаму люду, які не ў стане вывучыць некалькі замежных моў, каб мець зносіны (размаўляць ці ліставацца) з чужаземцамі. І трэба адзначыць, што спадзяванні аўтара міжнароднай мовы эсперанта спраўдзіліся: зараз мільёны і мільёны людзей ва ўсіх краінах свету выкарыстоўваюць мову Заменгофа для сваіх патрэб ці вывучаюць яе.

Аднак шлях да міжнароднага прызнання карысці новай мовы быў у эсперанта нялёгкі. Распаўсюджванне яе ішло даволі марудна. У тым жа 1887 годзе аўтар выдаў свой падручнік на нямецкай, французскай і польскай мовах, а ў наступным, 1888 годзе, — на англійскай. У гэтым жа годзе быў створаны і першы клуб эсперантыстаў, аматараў мовы эсперанта, у Нюрнбергу (Германія), а ў 1889 годзе ў гэтым жа горадзе пачало выходзіць і першае перыядычнае выданне на эсперанта «La Esperantisto».

У Расіі першая група эсперантыстаў узнікла ў Маскве ў 1889 годзе, а ў 1891 годзе была створана першая афіцыйная суполка эсперантыстаў «Espero» («Надзея») у Пецярбурзе. Але ў Расіі заўсёды панавала моцная цэнзура і ствараць такія суполкі было амаль немагчыма. А пасля апублікавання ў часопісе «La Esperantisto» артыкулаў Льва Талстога царская цэнзура наогул забараніла распаўсюджванне гэтага часопіса ў Расіі, як «служащего органом лжеучения» графа Льва Талстога. Зразумела, што пад тайным наглядам паліцыі апынуліся і эсперантысты краіны. Аднак, нягледзячы на гэта, эсперанта заваёўвала ўсё новых і новых прыхільнікаў.

Аднымі з першых эсперантыстаў на Беларусі можна лічыць таленавітага даследчыка прыроды Уладзіслава Дыбоўскага (1838—1910) і яго брата Бенядзікта. Яны нават сабралі вялікую на свой час бібліятэку выданняў на мове эсперанта.

Аднак больш шырокае распаўсюджванне мова эсперанта набывае ў Расіі і на Беларусі на пачатку нашага стагодзя. Менавіта ў гэты час эсперанта пачынаюць вывучаць І. М. Фёдараў (1904), які пасля становіцца вядомым беларускім дзіцячым пісьменнікам Янкам Маўрам, Д. І. Выгодскі (Гомель, 1903), які потым стаў вядомым пісьменнікам і перакладчыкам з іспанскай і партугальскай моў, З. Х. Жылуновіч (1905—1906), больш вядомы як беларускі пісьменнік Цішка Гартны.

Прыкладна ў гэты ж час эсперанта пачынаюць вывучаць Э. В. Палсемен з мястэчка Холмеч каля Рэчыцы, браты з Рэчыцы М. А. Мнухін (1904) і Г. А. Мнухін (1911), якія сталі прапагандыстамі мовы эсперанта. А Георгій Дзешкін, які вывучыў эсперанта ў 1908 годзе, быў адным з арганізатараў суполкі эсперантыстаў у Вільні ў 1909 годзе. Праўда, група эсперантыстаў у Вільні існавала і намнога раней, яшчэ ў 1892 годзе, але арганізацыйна яна не была аб'днана і праз некаторы час распалася. 3 цягам часу Георгій Дзешкін стаў вядомым сярод эсперантыстаў не толькі як актыўны прапагандыст мовы эсперанта, але і як паэт, які піша вершы на мове эсперанта. Яго вершы публікаваліся ў часопісах, выходзілі асобнымі кніжкамі.

У 1913 годзе пачаў вывучаць мову эсперанта Гірш Бранзбург, які жыў тады ў Віцебску. Тут да гэтага часу ўжо існавала невялікая група эсперантыстаў, якія час ад часу збіраліся на кватэры ў доктара Урбановіча.

Якасна новы штуршок развіццю руху эсперантыстаў даюць падзеі 1917—1918 гадоў. Увесь народ як быццам абудзіўся ад летаргічнага сну. Палітычная актыўнасць простага народа, асабліва моладзі, прага да ведаў аказалі найбольшы ўплыў і на развіццё руху эсперантыстаў. І ў рух уліваюцца свежыя, больш актыўныя сілы. А дзейнасць эсперантыстаў набывае новыя формы. Яны цяпер не толькі прапагандуюць мову эсперанта, але і пачынаюць яе выкладанне на курсах і ў гуртках. Ужо ў 1919 годзе Э. В. Палсемен выкладае мову эсперанта ў школах Чэрвеня, а Грыгаровіч становіцца актыўным арганізатарам эсперанта-курсаў у Віцебску. Тут жа, у Віцебску, пачынае сваю дзейнасць і Е. М. Флейс як кіраўнік эсперанта-курсаў (1919—1921). І менавіта ў Віцебску праходзіць прыфрантавы з'езд эсперантыстаў, у якім прымаюць удзел эсперантысты з розных куткоў Беларусі і Смаленшчыны.

Яшчэ раней, у 1918 годзе, у Гомелі ствараецца група эсперантыстаў, у якую ўвайшлі А. Г. Юдзіцкі, Секірштэйн і інш. У гэтай групе пачынаў вывучаць эсперанта Змітрок Снежка, які пасля стане фігурай № 2 у беларускім руху эсперантыстаў даваеннага часу.

2—5 чэрвеня 1921 года ў Петраградзе адбыўся ІІІ Усерасійскі з'езд эсперантыстаў, які быў адначасова аб'яўлены і І з'ездам Саюза эсперантыстаў савецкіх краін (СЭСК), які пасля быў перайменаваны ў Саюз эсперантыстаў Савецкіх Рэспублік (СЭСР). У Цэнтральны Камітэт СЭСК быў абраны і эсперантыст з Віцебска Б. Шабер.

У 1923 годзе СЭСК выдаў першую сваю адрасную кнігу, у якой былі зарэгістраваны суполка эсперантыстаў у Віцебску (кіраўнік Б. Шабер), суполка «Verda lumo» («Зялёнае святло») у сяле Магільна (кіраўнік Ст. Пустошка), група эсперантыстаў у Кублічах на чале з М. Н. Смірновым, суполкі эсперантыстаў у Гомелі, Рэчыцы (кіраўнік М. А. Мнухін) і Новазыбкаве (кіраўнік Р. 1. Берэнштэйн). У Мінску працавала гарадская суполка эсперантыстау (кіраўнік Зм. Снежка) і студэнцкі гурток эсперантыстаў пры Дзяржуніверсітэце. Былі таксама суполкі эсперантыстаў у Бабруйску (кіраўнік Е. Валкоўскі), Чэрвені (кіраўнік Е. Велітоўскі), Заслаўі (кіраўнік Р. Белавус).

У студзені 1924 года ў Мінску ствараецца Цэнтральнае Бюро Беларускай арганізацыі СЭСР, старшынёй якога становіцца Ян Клыс, а сакратаром Змітрок Снежка. Пачалася актыўная работа гэтых двух таварышаў на ніве развіцця эсперанта-руху на Беларусі. Ужо да І Усебеларускай канферэнцыі СЭСР, якая адбылася 28—29 мая 1925 года ў Мінску, у БССР налічвалася 37 гурткоў эсперантыстаў: у Мінску, Віцебску, Гомелі, Рэчыцы, і Слуцку, Талочыне, Жлобіне, Смілавічах і ў іншых месцах. К гэтаму часу ў рух эсперантыстаў прыйшлі новыя маладыя энергічныя людзі, як, напрыклад, М. П. Мандрык (1921) і Б. Берын (1923) у Рэчыцы, Г. Бранзбург у Віцебску (у 1923—1924 гг. арганізоўвае курсы эсперанта для медыцынскіх работнікаў).

У Мінску ў 1924 годзе праводзіцца вялікая работа па арганізацыі курсаў і гурткоў па вывучэнню мовы эсперанта. Возьмем хроніку за адзін месяц гэтага года:

8 лістапада — арганізацыйны сход з дакладамі аб эсперанта ў Цэнтральным клубе ЛКСМБ імя КіМа. Прысутнічала 170 чалавек, запісалася на курсы 50 чалавек.

16 лістапада — урачысты сход ячэйкі эсперантыстаў Белдзяржуніверсітэта. З дакладамі выступілі намеснік рэктара універсітэта С. З. Куценбоген (Пралетарыят і міжнародная мова) і прафесар В. Іваноўскі (Эсперанта і навука). Прысутнічала 300 чалавек.

20 лістапада — арганізацыйны сход у цэнтральным клубе ЦСПСБ імя Прафінтэрна. З дакладамі выступілі Кукелка і Самрыштэйн. Прысутнічала 200 чалавек. Запісалася на курсы 35 чалавек.

23 лістапада — даклад Яна Клыса ў цэнтральным партыйным клубе імя Карла Маркса.

У гэты час эсперанта на Беларусі была настолькі папулярнай мовай, што за яе вывучэнне браліся нават цэлыя калектывы. Часопіс «Международный язык» паведамляе сваім чытачам: «Віцебск. Ячэйка камуністычнага саюза моладзі пры станцыі Віцебск вырашыла вывучаць мову эсперанта».

На пачатак 1925 года ў Мінску існавала ячэйка эсперантыстаў пры БДУ (80 чал.), польскім педтэхнікуме (50 чал.), пры ЦК прафсаюзаў (45 чал.), існавалі ячэйкі эсперантыстаў пры цэнтральным партыйным клубе, цэнтральным камсамольскім клубе, цэнтральным яўрэйскім клубе, працаваў гарадскі камітэт эсперантыстаў, які налічваў 25 актывістаў. Працуе акруговы камітэт эсперантыстаў у Бабруйску і там жа ячэйка ў клубе імя Парыжскай Камуны (25 чал.). У Бабруйску працуюць агульнагарадскія курсы эсперанта, а ў Гомелі — 2 групы курсаў для дарослых (100 чал.) і адна для дзяцей і падлеткаў (35 чал.), працуюць курсы па вывучэнню эсперанта ў Новабеліцы пры рабочым клубе, ў Новазыбкаве (кіраўнік Кушняроў), у Віцебску і ў іншых гарадах і мястэчках. Вялікую дапамогу ў прапагандзе эсперанта аказвае друк. Для больш актыўнага выкарыстання друку ў Мінску ствараецца Беларускае эсперанцкае газетна-інфармацыйнае бюро. Толькі за год работы гэтага бюро ў беларускім друку надрукавана больш як 400 нататак і артыкулаў пра мову эсперанта ці пра мерапрыемствы эсперантыстаў. Гэтыя матэрыялы ахвотна друкуюць газеты «Савецкая Беларусь», «Звязда», «Мэот» (на польскай мове), «Вэкэр» (на яўрэйскай мове) і інш.

У 1924 годзе Цэнтральнае Бюро Беларускай арганізацыі СЭСР для сувязі з месцамі пачынае выпускаць «інфармацыйныя лісты», што, зразумела, спрыяла аб'яднанню эсперантыстаў у цэласную арганізацыю за мінімальна кароткі тэрмін. Ужо на І канферэнцыі Беларускай арганізацыі СЭСР 28—29 мая 1925 г. прысутнічала 400 дэлегатаў і гасцей. Аўтарытэт Беларускай арганізацыі СЭСР і яе Цэнтральнага Бюро расце. Ужо на другім з'ездзе СЭСР, які адбыўся 26—30 ліпеня 1925 года ў Маскве, было канстатавана: па колькасці эсперантыстаў — членаў СЭСР Мінск знаходзіцца на другім месцы пасля Масквы. За Мінскам ідуць Ташкент, Уфа і Ленінград.

У гэты час не толькі пашыраецца сетка гурткоў і курсаў, на якіх мову эсперанта вывучаюць толькі ў 1925 годзе больш як 2000 чалавек, але становіцца больш разнастайнай і грамадская работа аб'яднанняў эсперантыстаў. Асаблівую папулярнасць і падтрымку партыйных і камсамольскіх камітэтаў набываё міжнародная рабочая сувязь (міжрабсувязь). Партыйныя і камсамольскія камітэты усё больш прыцягваюць для работы ў гэтай справе эсперантыстаў на прадпрыемствы і ў арганізацыі. Мінскія эсперантысты Зм. Снежка і П. Кірушын у часопісе «Международный язык» вядуць спецыяльную рубрыку «Каляндар эсперкара (эсперантыста-карэспандэнта) », а СЭСР выдае лістоўкі «Vero pri Sovetio» («Праўда аб Савецкім Саюзе»). Дзесяткі тысяч гэтых лістовак было пераслана за мяжу на працягу 1926—1935 гадоў у калектыўным і індывідуальным парадку. А ў 1934 годзе Беларускі камітэт СЭСР пачаў выпускаць і свой ПЭК-бюлетэнь «Soveta Blankrusio».

Вялікую ўвагу міжрабсувязі ўдзяляе і друк. Плённа працуе на гэтай ніве актыўны эсперантыст і рэдактар газеты «Беларуская вёска», а потым старшыня радыёкамітэта ў Мінску Р. Шукевіч-Траццякоў. Газета мае спецыяльную рубрыку «Сярод эсперантыстаў», ахвотна друкуе лісты і допісы замежных эсперкараў. Якое значэнне надавалася ім у той час, можна зразумець хоць бы па такой публікацыі: «Шырокае распаўсюджанне атрымала перапіска рабочых Беларусі са сваімі замежнымі братамі па класу. 3 пачатку забастоўкі шахцёраў Англіі ў розныя гарады гэтай краіны мінскія эсперантысты накіравалі каля 20 пісьмаў, у якіх віталі барацьбу замежных пралетарыяў з капіталам. У адказ яны атрымалі каля 60 пісьмаў, у якіх англійскія шахцёры расказвалі аб сваім цяжкім матэрыяльным становішчы, барацьбе з буржуазіяй за свае правы, выказвалі падзяку за дапамогу. Англійскі рабочы Тэйлар, напрыклад, пісаў: «Сардэчнае дзякуй рабочым СССР і асабліва вашай Беларусі за тую дапамогу, якую вы аказваеце нам і нашым сем'ям. Не аслабляйце пакуль што вашай дапамогі. Прыйдзе час — і мы аддзячым вас за яе. Пішыце пісьмы: яны падтрымліваюць у нас бадзёрасць, умацоўваюць наш баявы дух. Няхай не забываюць нас вашы эсперантысты» (Савецкая Беларусь. 1926. 8 верас.).

Шырока карыстаецца паслугамі эсперкараў і павятовы друк. Так, часопіс «Международный язык» у № 4 за 1931 год допісам Ф. Буранкова паведамляе: «Сувязь з рабочымі Германіі і Польшчы ўстанавілі эсперантысты Лепеля. Частка атрыманых пісем выкарыстана ў мясцовым друку».

Лепшыя эсперкары рэспублікі ўзнагароджваліся ганаровымі граматамі і грашовымі прэміямі партыйнымі, камсамольскімі камітэтамі, адміністрацыяй прадпрыемстваў і арганізацый. Аб іх пісаў друк. У 1930 годзе эсперантыст з Мінска П. М. Кірушын выдаў у Маскве брашуру «Міжнародная рабочая сувязь на эсперанта», у якой расказаў аб лепшых эсперкарах краіны. За 10 год існавання Беларускага камітэта СЭСР (1924—1933) за мяжу адпраўлена 23 133 лісты, апублікавана 1234 артыкулы аб дасягненнях БССР у замежным друку, 1300 артыкулаў у заводска-фабрычным друку замежных краін. За гэты ж час атрымана 19 З17 лістоў ад замежных эсперантыстаў, з іх 5786 апублікавана ў беларускім друку: у часопісах «Полымя», «Узвышша», «Маладняк», «Беларуская работніца і сялянка», у газетах «Звязда», «Савецкая Беларусь», «Беларуская вёска», «Калгаснік Беларусі», «Рабочий» і ў іншых выданнях.

Шырока выкарыстоўваецца міжнародная рабочая сувязь на эсперанта і для паслуг вытворчасці. Зм. Снежка ў часопісе «Международный язык» (1931. № 3) змясціў артыкул «Дзелімся вопытам прымянення эсперанта на службу тэхніцы», у якім на прыкладах Мінскага дрэваапрацоучага завода і металургічнага завода «Энергія» паказвае, што пры дапамозе эсперанта рабочыя могуць атрымаць неабходныя чарцяжы і падрабязнае апісанне новых тэхналогій.

Міжнародная рабочая сувязь праз дзесяцігоддзі прайшла праверку на трываласць. У З0-я гады беларускія рабочыя калектывы пачалі абмен сцягамі з рабочымі калектывамі заводаў і фабрык замежжа. А аб тым, як гэтыя сцягі зберагаліся рабочымі-эсперантыстамі (напрыклад, Германіі), расказалі беларускія часопісы ў сваіх публікацыях ужо пасля вайны (Іванчанка Г. Пад сцягам еднасці. Беларусь. 1976. № 2; Нікалаеў А. Сімвал непагаснай дружбы. Вячэрні Мінск. 1977. 30 крас. і шмат іншых).

Вялікае значэнне для агітацыі за эсперанта мелі і прыезды на Беларусь прагрэсіўных эсперантыстаў з-за мяжы.

У 1926 годзе Мінск наведалі муж і жонка Міхалічка з Аўстрыі. Яны пабывалі на прадпрыемствах Мінска, у Мінскім польскім педтэхнікуме, у цэнтральным доме адпачынку. На адным са сходаў у рабочым клубе Міхалічка заявіла: «Калі б я не ведала, што знаходжуся ў СССР, я б па аднаму гэтаму цэнтральнаму рабочаму клубу сказала, што знаходжуся ў краіне, дзе ўлада належыць рабочаму класу». Прыезду Міхалічкаў вялікую ўвагу надало Беларускае радыё, гутаркі з імі друкаваліся ў часопісе «Беларуская работніца і сялянка», у газетах «Савецкая Беларусь», «Беларуская вёска», «Чырвоная змена», што спрыяла ўзнікненню цікавасці насельніцтва да мовы эсперанта.

У 1927 годзе на святкаванне 10-й гадавіны Кастрычніцкай рэвалюцыі быў запрошаны Эйнар Адамсон з Гётэборга (Швецыя). Э. Адамсон застаўся вельмі задаволены сваёй паездкай па краіне Саветаў і выдаў у 1928 годзе кнігу сваіх уражанняў «Пад чырвоным штандарам» на мове эсперанта. У кнізе Беларусі прысвечаны асобны раздзел «У Мінску, сталіцы Беларускай Сацыялістычнаій Рэспублікі».

Цікавасць да мовы эсперанта сярод беларускіх пісьменнікаў выклікаў прыезд у Мінск японскага пісьменніка-эсперантыста Акіта Удзяку. У часопісе «Международный язык» (1933. №4) нават былі апублікаваны выказванні Я. Коласа, Я. Купалы, Зм. Бядулі, П. Галавача, Ц. Гартнага, Р. Кобеца і А. Кучара аб эсперанта.

Беларускія эсперантысты актыўна прапагандавалі беларускую літаратуру. У замежных часопісах на мове эсперанта друкаваліся артыкулы аб паасобных беларускіх пісьменніках і аб беларускай літаратуры наогул. Былі перакладзены паасобныя творы Я. Коласа, Я. Купалы, А. Александровіча, П. Галавача, Ц. Гартнага, Р. Кобеца і інш.

Прапагандзе беларускай літаратуры пры дапамозе эсперанта садзейнічала і беларускае радыё. А пачала мінская радыёстанцыя свае перадачы на эсперанта ў лютым 1926 года з урокаў міжнароднай мовы (45 мінут па панядзелках) і раз на месяц перадачы на мове эсперанта па пісьмах замежных эсперкараў. Курс эсперанта па радыё вёў І. М. Фёдараў (Янка Маўр). Перадачы для замежных слухачоў паступова пачасціліся і сталі праводзіцца двойчы на тыдзень. Адказнай за перадачы стала Фіра Каганоўская, а выканаўцам рэвалюцыйных і беларускіх народных песень на мове эсперанта — вядучы саліст Беларускага радыёкамітэта Н. Пігулеўскі. Ужо ў 1935 годзе замежныя эсперантысты мелі магчымасць слухаць беларускае рыдыё на мове эсперанта дзесяць разоў на месяц, яго эсперкарамі сталі 542 эсперантысты з 48 краін свету. Пра перадачы беларускага радыё на эсперанта згадвае Кандрат Крапіва ў адным са сваіх апавяданняў.

У 20—З0-я гады СЭСР вёў вялікую выдавецкую дзейнасць. У Маскве выдаваліся часопісы «Международный язык» і «Sur posteno» («На пасту»), кнігі па гісторыі інтэрлінгвістыкі і эсперанта, па тэорыі міжнароднай мовы, падручнікі і слоўнікі па эсперанта. У гэтым напрамку вялася работа і на Беларусі. Як паведамляе часопіс «Полымя» (1929. № 3), «Супрацоўнік Беларускай акадэміі навук Міхалевіч склаў эсперанцка-беларускі слоўнік, у які ўвайшло звыш 15 тысяч слоў». Пазней М. Кац падрыхтаваў «Вялікі яўрэйска-эсперанцкі слоўнік, а Зм. Снежка склаў эсперанцка-беларускі і беларуска-эсперанцкі слоўнікі, падрыхтаваў да друку падручнік эсперанта на беларускай мове, пераклад п'есы «Гута» Р. Кобеца на мову эсперанта. Аднак выдаць гэтыя кніжкі не паспелі, і лёс іх невядомы.

Актыўнасць беларускіх эсперантыстаў, як, дарэчы, і эсперантыстаў у іншых рэспубліках, не ўсім была даспадобы. І самыя актыўныя з іх у 1936 годзе неяк адразу сталі «шпіёнамі і ворагамі народа» і не па сваёй волі апынуліся далёка ад Беларусі. Толькі адзінкі змаглі вярнуцца на Беларусь пасля смерці «бацькі народаў».

У Заходняй Беларусі рух эсперантыстаў развіваецца ў лучнасці з Польскім саюзам эсперантыстаў, але адчувае на сабе вялікі ўплыў беларускіх палітычных і грамадскіх арганізацый. Менавіта ў Заходняй Беларусі да эсперанта далучыліся беларускія паэты Максім Танк і Сяргей Новік-П'яюн. Так, напрыклад, у сваёй кнізе «Лісткі календара» (Мн., 1970) Максім Танк згадвае: «Каля Замкавай гары сустрэў Уладака. Пазнаёміўся я з ім яшчэ ў Віленскім студэнцкім гуртку эсперантыстаў, куды мы разам з ім хадзілі, каб стаць сапраўднымі інтэрнацыяналістамі. Мы тады лічылі, што нацыянальныя мовы з'ўляюцца перашкодай на гэтым шляху, бо які ты ў чорта інтэрнацыяналіст, калі прызнаеш толькі сваю мову і змушаеш на ёй гаварыць іншых» (С. 28—29).

У Вільні ў той час існавала некалькі суполак эсперантыстаў. Была нават вуліца Заменгофа, аб якой Максім Танк згадвае ў вышэй названай кнізе: «На бруднай, шумнай вуліцы Заменгофа купіў у кіёску «ілюстрованы кур'ер цодзенны» — газету, заўсёды поўную сенсацыйныу навін з усяго свету» (С. 115).

Цікава распавядае аб распаўсюджванні эсперанта ў Польшчы (а значыць, і ў Заходняй Беларусі) Алег Лойка ў сваёй прадмове да кнігі Сяргея Новіка-П'яюна «Заўсёды з песняй»: «Але мы не ўсё расказалі яшчэ пра юнака з Лявонавіч, закінутага ў высылку на Памор'е. Ён не хацеў заставацца адзінокім. Ен шукаў шырокага, вялікага свету і захапіўся эсперанта — захапіўся ім не толькі як модай міжваенных дзесяцігоддзяў, але як міжнароднай мовай, якую вывучалі вязні Лукішак, на якой перастукваліся ахвяры фашысцкіх засценкаў не толькі ў Польшчы».

Расказваючы аб эсперанта-руху ў Заходняй Беларусі, нельга не прыгадаць Л. К. Шапіру, члена нелегальнай КПЗБ, які, вывучыўшы ў 1923 годзе эсперанта, разгарнуў прапаганду мовы эсперанта сярод членаў партыі і прагрэсіўнай часткі насельніцтва Заходняй Беларусі. Ён стварыў вакол сябе моцны актыў эсперантыстаў, які займаўся агітацыяй за эсперанта, наладжваў выкладанне міжнароднай мовы ў гуртках, выдаваў лістоўкі. Асуджаны польскімі ўладамі за рэвалюцыйную дзейнасць, Л. К. Шапіра сабраў У турме групу камуністаў-эсперантыстаў, кіраваў гуртком па вывучэнню мовы эсперанта, выдаваў рукапісны часопіс «Ruĝverda stelo» («Чырвона-зялёная зорка»).

Нямала зрабіў для развіцця эсперанта-руху ў Заходняй Беларусі Ф. Стэцкевіч, адказны рэдактар часопіса «Летапіс Таварыства беларускай школы». Яго артыкулы пра эсперанта з'яўляліся ў шмат якіх польска- і беларускамоўных перыядычных выданнях Польшчы. Займаўся ён таксама і перакладам з беларускай, польскай і рускай моў.

У Беластоку на ніве эсперанта плённа працаваў Якаў Шапіра. Былі суполкі эсперантыстаў таксама ў Брэсце, Баранавічах, Пінску і ў іншых гарадах. І што яшчэ характэрна: нярэдка можна было сустрэць эсперантыста і ў заходнебеларускіх вёсках.

Пасля вайны ўзнаўленне руху эсперантыстаў у нашай краіне, і ў тым ліку на Беларусі, пачынаецца ў 1955 годзе. Ініцыятарамі аднаўлення выступілі П. М. Кірушын, дацэнт Мінскага педінстытута імя М. Горкага, і І. М. Фёдараў (Янка Маўр).

Ужо ў 1956 годзе у шматтыражках БДУ, БПі у рэспубліканскай маладзёжнай газеце «Знамя юности» (1956. 26 кастр.) з'яўляюцца першыя артыкулы аб эсперанта С. Гольдштэйна, Н. Васілеўскага і В. Мацкевіча, арганізоўваюцца гурткі. На першыя курсы эсперанта ў БДУ, напрыклад, запісалася 250 чалавек.

19 студзеня 1957 года ў Мінску ствараецца ініцыятыўная група, якая абрала часовае бюро з 5 чалавек: М. П. Кірушын (старшыня), Н. Л. Васілеўскі (сакратар), М. І. Бранцаў, С. М. Гольдштэйн, З. О. Зімак. Вырашана праводзіць штотыднёвыя сходы па суботах у Палацы культуры Белсаўпрофа.

Газета «Літаратура і мастацтва» ў нумары ад 9 студзеня 1957 года паведамляе, што ў Мінску працуюць гурткі па вывучэнню эсперанта ў БДУ, БПІ, інстытуце народнай гаспадаркі, інстытуце мовазнаўства АН БССР. Выкладаюць мову эсперанта ў гуртках дацэнт С. Гольдштэйн, пенсіянер М. Бранцаў, супрацоўнік інстытута знешніх зносін К. Рыўкін, студэнт БДУ З. Зімак. Арганізаваны гурткі таксама ў Маладзечна, Паставах, Барысаве, Оршы, Мазыры, Любані.

Цікавасць грамадскасці Мінска ў гэтым годзе выклікала арганізаваная эсперантыстамі выстаўка дзіцячага малюнка з Бельгіі. Аб ёй пісалі газеты «Звязда», «Чырвоная змена», «Беларускі універсітэт». Вялікую цікавасць чытачоў горада і вёскі выклікаў артыкул Янкі Маўра «Эсперанто» ў часопісе «Беларусь» (1957. № 5). Ініцыятыўная група эсперантыстаў атрымала тады сотні лістоў з пытаннямі: дзе дастаць падручнікі і слоўнікі па мове эсперанта? Ці ёсць завочныя курсы па вывучэнню эсперанта?

8 студзеня 1957 года ў памяшканні Беларускага інстытута народнай гаспадаркі імя Куйбышава адбыўся рэспубліканскі сход эсперантыстаў, які прыняў рашэнне аб стварэнні Саюза эсперантыстаў Беларусі, прыняў Статут Саюза, выбраў Цэнтральнае Бюро і рэвізійную камісію, аб чым паведаміла «Звязда» (1957. 11 снеж.). У Цэнтральнае Бюро былі абраны Янка Маўр (ганаровы старшыня), П. М. Кірушын (старшыня), Б. Чачотка (сакратар), В. Д. Сташонак (кіраўнік секцыі міжнароднай сувязі), С. М. Гольдштэйн (кіраўнік секцыі прапаганды эсперанта), З. О. Зімак, М. І. Бранцаў, Б. Элькінд, Ч. І. Цяўлоўскі.

У студзені 1958 года ЦБ СЭБ накіравала пісьмо ў Савет Міністраў БССР з просьбай аб рэгістрацыі Саюза і тлумачальную даведку. Адтуль матэрыялы былі перасланы ў ЦК КПБ. Адказу, аднак, беларускія эсперантысты не дачакаліся і па сённяшні дзень.

Аднак, нягледзячы на гэта, ЦБ працягвае сваю работу. З'яўляюцца новыя гурткі па вывучэнню эсперанта ў Магілёве, Віцебску, Полацку, Горках, Чэрвені, Старых Дарогах, Гомелі, Рэчыцы, Глуску, Ліпску.

У снежні 1958 года з ЦБ выведзены З. Зімак і Ч. Цяўлоўскі і кааптаваны больш працавітыя таварышы: М. П. Мандрык (Мінск), М. А. Мнухін (Рэчыца), М. А. Кавальскі (Віцебск) і Н. З. Назарэнка (Магілёў). 29 лістапада 1959 года М. П. Мандрык выбіраецца намеснікам старшыні Саюза эсперантыстаў Беларусі.

З кастрычніка 1958 года пачынае працаваць гурток эсперантыстаў пры Мінскім педінстытуце замежных моў, якім кіруе выкладчык гэтага істытута С. Станкевіч.

У 60-х гадах пры дамах і палацах культуры з'яўляюцца клубы па інтарэсах як новая форма культурна-масавай работы. Першым клубам эсперантыстаў на Беларусі стаў студэнцкі клуб «Amikeco» («Дружба»), арганізаваны пры Мінскім педінстытуце замежных моў у кастрычніку 1964 года. Аб рабоце клуба расказаў А. Крэпіч у сваім артыкуле ў газеце «Беларускі універсітэт» (1967. 13 кастр.)

У 1967 годзе савет клуба «Amikeco» вырашыў правесці раооту клуба пад дэвізам «Беларускую літаратуру замежнаму чытачу», аднак вынікі аказаліся невялікія: перакладаліся толькі творы прозы: апавяданні ці ўрыўкі з больш буйных твораў. Таму ў 1974 годзе было вырашана правесці конкурс на пераклад беларускай паэзіі, які прынёс большы плён. У конкурсе прынялі ўдзел Пятрас Чэляускас і Ангеле Юдзіцкене з Літвы, Клара Рабіновіч з Украіны, Н. Даноўскі з Латвіі, Р. Грыншпан з Узбекістана і шмат іншых вядомых эсперантыстаў. Было падрыхтавана тры выпускі «Беларускіх паэтычных сшыткаў» (па 30 экз. машынапісу кожны). Пазней большасць з гэтых перакладаў была надрукавана ў часопісах Балгарыі, Чэхаславакіі, Венгрыі, ГДР.

У кастрычніку 1967 года пры Палацы Белсавпрафа быў створаны інтэрнацыянальны клуб «Эсперанта» — другі клуб эсперантыстаў у Мінску, які хутка наладзіў сувязі з эсперанта-клубамі Прыбалтыкі, Расіі, Украіны і іншых рэспублік нашай краіны, а таксама з эсперантысцкімі арганізацыямі Балгарыі, Венгрыі, Чэха-Славакіі, Польшчы, ГДР, Японіі і іншых краін (Советская Белоруссия. 1968. 1 верас.). Першым старшынёй клуба стаў Б. Чачотка. Гасцямі клуба былі эсперантысты з Патсдама: старшыня рабочага эсперанта-гуртка Ана Шэфс і ветэран эсперанта-руху ў ГДР Карл Мюллер. А члены Мінскага клуба В. Р. Шышко (старшыня клуба) і М. А. Сташэўская (сакратар клуба) былі гасцямі эсперантыстаў ГДР.

Беларускія эсперантысты прымалі таксама ўдзел у міжнародных кангрэсах эсперантыстаў: у 63-м сусветным кангрэсе эсперантыстаў, які адбыўся ў Варне (Балгарыя) — В. Мацюшкоў, В. Шышко і М. Сташэўская (1978), у 68-м кангрэсе (Будапешт, 1983) — В. Баціеўскі, В. Мацюшкоў і М. Сташэўская.

У сакавіку 1979 года адбылася ўстаноўчая канферэнцыя Асацыяцыі савецкіх эсперантыстаў у Маскве. У праўленне новай усесаюзнай арганізацыі эсперантыстаў быў абраны і мінскі эсперантыст В. Р. Шышко.

Асабліва актывізавалася работа клуба «Эсперанта» з пачатку 80-х гадоў, калі было вырашана знайсці магчымасці арганізаваць эсперанта-клубы ў абласных цэнтрах. Былі арганізаваны завочныя курсы эсперанта. І ўжо ў лістападзе 1981 года ў Брэсце пачынае работу клуб эсперантыстаў «Цытадэль» (старшыня клуба Віктар Ярашэвіч). У снежні 1982 года пачынае работу клуб эсперантыстаў «Vekiĝo» («Абуджэнне») у Віцебску (старшыня клуба Н. Манцэвіч), пазней зяўляюцца клуб эсперантыстаў у Магілёве «Перамога» (старшыня клуба Н. М. Елісеева), эсперанта-клуб «Espero» («Надзея») у Гродна (старшыня клуба А. Д. Котава), клуб эсперантыстаў «Konkordo» («Згода») у Гомелі, а таксама эсперанта-клубы ў Лідзе (старшыня клуба Б. Ф. Кішкель) і ў Ваўкавыску (старшыня М. П. Стаўбунік). Новыя эсперанта-клубы з'яўляюцца і ў Мінску, гэта эсперанта-клуб «Verda lumo» («Зялёнае святло») пры Доме культуры ВА «Прамбудмантаж» і эсперанта-клуб «Bonvenon» («Сардэчна запрашаем») пры Доме культуры ўпраўлення бытавога абслугоўвання г. Мінска.

У 80-х гадах эсперантысты Мінска правялі шмат масавых мерапрыемстваў: вечар, прысвечаны 100-годдзю з дня нараджэння Янкі Маўра (14 мая 1983 г.), вечар, прысвечаны 60-годдзю арганізаванага руху эсперантыстаў на Беларусі ў снежні 1983 года, вечар, прысвечаны 40-годдзю вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, і інш. Да вечароў рыхтуюцца канцэрты мастацкай самадзейнасці, у якіх прымаюць удзел і артысты Мінскага тэатра музкамедыі Кастусь Лосеў, Ніна Рэвінская, Алег Цівуноў, Ніна Белавусава і Мікалай Адамовіч. З эсперантыстамі супрацоўнічаюць і прымаюць удзел у іх мерапрыемствах і маладыя беларускія кампазітары Аркадзь Гураў і Аляксандр Арэхаў. Яны пішуць музыку на словы беларускіх паэтаў-эсперантыстаў. Трэба назваць і беларускіх паэтаў-эсперантыстаў: Уладзімір Данілаў (Мазыр), Леанарда Волкава (Гродна), Людміла Сількова, Ігар Белякоўскі і Ала Фрыдман (Мінск).

Раздзел ІІ.
ПРАКТЫЧНАЯ ГРАМАТЫКА МОВЫ ЭСПЕРАНТА

1. Алфавіт

Літара	Назва литары	Адпавядае беларускай		Літара	Назва литары	Адпавядае беларускай
A a	а	а		K k	ко	к
B b	бо	б		L l	ло	л
C c	со	с		M m	мо	м
Ĉ ĉ	чо	ч		N n	но	н
D d	до	д		O o	о	о
E e	э	э		P p	по	п
F f	фо	ф		R r	ро	р
G g	го	—		S s	со	с
Ĝ ĝ	джо	дж		Ŝ ŝ	шо	ш
H h	го	г		T t	то	т
Ĥ ĥ	хо	х		U u	у	у
I i	і	і		Ŭ ŭ	ўо	ў
J j	йо	й		V v	во	в
Ĵ ĵ	жо	ж		Z z	зо	з

2. Вымаўленне

2.1. У эcпepaнтa 28 гукaў i 28 лiтap, з якiх cклaдaeццa алфaвiт. Koжнaя лiтapa aдпaвядae тoлькi aднaму гуку і чытaeццa aднoлькaвa ў любым cпaлучэннi лiтap.

2.2. Гaлocныя ў эcпepaнтa вымaўляюццa як aдпaвeдыя гaлocныя ў бeлapуcкaй мoвe пaд нaцicкaм, вeльмi выpaзнa. Tpэбa пaзбягaць змякчэння зычных пepaд гaлocным і.

2.3. Гук [g] aдпaвядae гуку [г] у pуcкaй мoвe, нaпpыклaд, у cлoвaх гocть, гoл. Для бeлapуcкaй мoвы гук гэты нe хapaктэpны, хoць i cуcтpaкaeццa ў нeкaтopых cлoвaх (мaзгi, гaнaк, бpaзгaць).

2.4. Гук [h] aдпaвядae бeлapуcкaму [г], нaпpыклaд, у cлoвaх госць, гoдзe.

2.5. Гук [l] вымaўляeццa як гук cяpэднi пaмiж бeлapуcкiмi [л] i [ль]. Для пpaвiльнaгa вымaўлeння эcпepaнцкaгa [l] кoнчык языкa пaвiнeн дaкpaнaццa вepхнягa пaднябeння, кpыху вышэй aльвeoлaў, у тoй чac як пpы вымaўлeннi бeлapуcкaгa [л] кoнчык языкa знaхoдзiццa ля вepхнiх зубoў.

2.6. Гукi [d] i [t] пepaд [i] нe змякчaюццa, a caм гук [i] вымaўляeццa бoльш нaпpужaнa, як бы нaблiжaючыcя дa [ы].

2.7. Уce acтaтнiя зычныя вымaўляюццa як aдпaвeдныя iм бeлapуcкiя. Aднaк, тpэбa пaзбягaць выpaзнara arлушэння цi aзвaнчэння i acaблiвa змякчэння зычных.

2.8. Haцicк у эcпepaнтa зaўcёды пaдae нa пepaдaпoшнi cклaд: Bje-la-ru-si-o, re-vo-lu-ci-o, ma-ni-fes-ta-ci-o.

3. Пpaвiлы нaпicaння

3.1. Пpaвiлы нaпicaння ў эcпepaнтa дaвoлi пpocтыя. Уce cлoвы пiшуццa тaк, як чуюццa.

3.2. Пepaнoc cлoвa poбiццa aдвoльнa.

3.3. Пэўную цяжкacць мae нaпicaннe ўлacных iмёнaў, якiя звычaйиa пiшуццa ў нaцыянaльнaй тpaнcкpыпцыi. Pэкaмeндуeццa, пpaўдa, дaвaць пoбaч з нaцыянaльным нaпicaннeм у дужкaх пpыблiзнae эcпepaнцкae гучaннe cлoвa, нaпpыклaд:

Shakespeare (Ŝekspir), Mickiewicz (Mickeviĉ}.

3.4. Пpы пepaдaчы ўлacных iмёнaў у нaцыянaльнaй тpaнcкpыпцыі мoгуць cуcтpaкaццa тaкcaмa лiтapы q, х, у, w:

Marх (Marks), Henrу Becque (Anri' Bek).

3.5. Знaк aпocтpaфa ў кaнцы cлoвa пaкaзвae, штo нaцicк у cлoвe cтaiць нa aпoшнiм cклaдзe:

Rousseau (Ruso'). Daudet (Dode').

У нeкaтopых выдaннях, aднaк, зaмecт aпocтpaфa выкapыcтoўвaюццa iншыя cpoдкi, нaпpыклaд знaкi: ! цi : (клiчнiк цi двухкpoп'e):

Rousseau (Ruso!) — Rousseau (Ruso:).

4. Haзoўнiк

4.1. Уce нaзoўнiкi мaюць aдзiны кaнчaтaк: -o:

adreso, advokato, agrotekniko, matematiko, baleto, demokratio.

4.2. Haзoўнiкi ў эcпepaнтa нe мaюць гpaмaтычнaй кaтэгopыi poдa. Пapaўнaйцe:

бaцькa — patro, мaцi — patrino, дзiця — infano.

4.3. Улacныя iмёны чacтa мoгуць ужывaццa як у нaцыянaльнaй, тaк i ў эcпepaнтызaвaнaй фopмe:

Viktor — Viktoro, Nino — Nina, Varsovio — Warszawa.

Aднaк не pэкaмeндуeццa злoўжывaць выкapыcтaннeм эcпepaнтызaвaнaй фopмы ўлacных iмёнaў. Гэтa дaтычыццa ў пepшую чapгу мaлaвядoмых гeaгpaфiчных нaзвaў, жaнoчых iмёнaў, a тaкcaмa i cпeцыфiчных мужчынcкiх iмёнaў:

Erich Maria Remargue (Eriĥ Maria Remark').

4.4. Kaнчaтaк -o мoжa cкapaчaццa. У тaкiм выпaдку нa пicьмe ён зaмяняeццa aпocтpaфaм. Гэтae пpaвiлa чacцeй выкapыcтoўвaeццa ў пaэзii:

Ho mia kor'! Ne batu maltrankvile! — Cэpцa мaё! Нe бicя тaк тpывoжнa! (Л. Зaмeнroф)

5. Пpымeтнiк

5.1. Уce пpымeтнiкi мaюць aдзiны кaнчaтaк: -a;

bona — дoбpы, дoбpaя, дoбpae.

5.2. Mнoжны лiк нaзoўнiкaў i пpымeтнiкaў утвapaeццa пpы дaпaмoзe дaдaткoвaгa кaнчaткa -j:

bona amiko — дoбpы cябap, bonaj amikoj — дoбpыя cябpы.

5.3. Cтупeнi пapaўнaння пpымeтнiкaў утвapaюццa дaвoлi пpocтa: вышэйшaя cтупeнь, нaпpыклaд, пpы дaпaмoзe cлoў pli... ol... — бoльш... чым..., цi malpli... ol... — мeньш... чым...:

Nikolao esfas pli bela ol Viktoro. — Miкaлaй npыгaжэйшы зa Biктapa (чым Biктap).
Tiu ĉi libro estas pli interesa. — Гэтaя кнiгa цiкaвeйшaя.

5.4. Haйвышэйшaя cтупeнь утвapaeццa пpы дaпaмoзe cлoў la plej... el... — нaйбoльш (caмы)... з... цi la malplej... el... — нaймeньш (caмы нe-)... з...

Minsk estas la plej bela urbo de Bjelarusio. — Miнcк — нaйпpыгaжэйшы гopaд Бeлapуci.
Vi estas la malplej interesa el ĉiuj miaj amikoj. — Tы caмы нeцiкaвы з уciх мaiх cябpoў.

6. Cклaнeннe нaзoўнiкaў i пpымeтнiкaў

6.1. У эcпepaнтa тoлькi двa cклoны: aгульны (нaзoўны) i вiнaвaльны, якi ўтвapaeццa пpы дaпaмoзe дaдaткoвaгa кaнчaткa -n:

Агульны	nova amiko новы сябар	interesa libro цікавая кніга
Вінавальны	novan amikon новага сябра	interesan libron цікавую кнігу

6.2. Уce acтaтнiя cклoны пepaдaюццa пpы дaпaмoзe пpынaзoўнiкaў, якiя ў тaкiх выпaдкaх вeльмi чacтa нe пepaклaдaюццa.

6.3. Родны cклoн пepaдaeццa пpы дaпaмoзe пpынaзoўнiкa de (aд):

ŝlosilo de loĝejo — ключ aд квaтэpы
libro de amiko — кнiгa cябpa

6.4. Poдны cклoн мoжa пepaдaвaццa пpынaзoўнiкaм da, кaлi raвopыццa aб кoлькacцi чaгo-нeбудзь:

botelo da lakto — бутэлькa мaлaкa,

aлe

botelo de lakto — бутэлькa aд (з-пaд) мaлaкa

6.5. Дaвaльны cклoн пepaдaeццa пpы дaпaмoзe пpынaзoўнiкa al (к, дa):

al amiko — cябpу, дa cябpa
al Nikolao — Miкoлу

6.6. Tвopны cклoн пepaдaeццa пpы дaпaмoзe пpынaзoўнiкaў per (пpaз, пpы дaпaмoзe) пepaд нeaдушaўлёнымi нaзoўнiкaмi i de пepaд aдушaўлёнымi нaзoўнiкaмi:

per krajono — aлoўкaм
aĉetita de patro — куплeны бaцькaм

6.7. Mecны cклoн пepaдaeццa пpы дaпaмoзe poзных пpынaзoўнiкaў:

en domo — у дoмe
sur tablo — нa cтaлe
pri libro — aб кнiзe i г. д.

iнaвaльны cклoн i ягo ўжывaннe

7.1. У эcпepaнтa вiнaвaльны cклoн ужывaeццa знaчнa чacцeй, чым у бeлapуcкaй мoвe, штo пpaдcтaўляe пэўныя цяжкacцi для пaчынaючых.

7.2. Biнaвaльны cклoн у эcпepaнтa ўжывaeццa для пaкaзу дaты i пpaцяглacцi:

la kvinan de oktobro — пятaгa кacтpычнiкa,
tutan nokton — уcю нoч.

7.3. Biнaвaльны cклoн выкapыcтoўвaeццa i для пaкaзу нaпpaмку пacля пpынaзoўнiкaў en, sur, sub i нeкaтopых iншых:

en ŝranko — у шaфe (дзe?)
en ŝrankon — у шaфу (куды?)
sur papero — нa пaпepы (дзe?)
sur paperon — нa пaпepу (куды?)

7.4. Biнaвaльны cклoн выкapыcтoўвaeццa для пaкaзу кoшту, мepы цi вari:

La tablo estas unu metron larĝa kaj tri metrojn longa. — Cтoл aдзiн мeтp у шыpыню i тpы мeтpы ў дaўжыню.

7.5. Пacля нeкaтopых дзeяcлoвaў, якiя ў эcпepaнтa мoгуць быць як пepaхoднымi, тaк i нeпepaхoднымi, мoгуць быць выкapыcтaны як выpaзы з вiнaвaльным cклoнaм бeз пpынaзoўнiкa, тaк i выpaзы з aгульным (нaзoўным) cклoнaм з пpынaзoўнiкaм:

mi dankas vin цi mi dankas al vi — дзякую вaм,
helpu min! цi helpu al mi — дanaмaжыцe мнe!

7.6. Biнaвaльны cклoн нiкoлi нe ўжывaeццa пacля пpы нaзoўнiкaў al i ĝis:

ĝis Moskvo — дa Macквы
al Moskvo — у Macкву

aлe

en Moskvon — у Macкву

7.7. Пpынaзoўнiк, якi cтaiць пepaд нaзoўнiкaм у вiнaвaльным cклoнe, мoжa быць aпушчaны:

La knabo iras en arbaron. — Хлoпчык iдзe ў лec. — La knabo iras arbaron

7.8. У бeлapуcкaй мoвe ў aдмoўных cкaзaх вiнaвaльны cклoн зaмяняeццa нa poдны, нaпpыклaд:

Я бaчу кнiгу (кaгo, штo?), aлe: Я нe бaчу кнiгi (кaгo, чaгo?).

У эcпepaнтa тaкaя зaмeнa нe дaпуcкaeццa. Пapaўнaйцe:

Mi vidas libron, sed mi ne vidas kajeron. — Я бaчу кнiгу, aлe я не бaчу cшыткa.

7.9. Kaлi ў cкaзe выкapыcтaны пoбaч двa нaзoўнiка ў якacцi пpaмoгa дaпaўнeння, тo ў вiнaвaльным cклoне cтaвiццa тoлькi пepшы з iх:

Mi lernas la internacian lingvon Esperanto. — Я вывучaю мiжнapoдную мoву эcnepaнта.

7.10. Biнaвaльны cклoн ужывaeццa ў cкaзaх тыпу: «Bonan matenon!» (дoбpaй paнiцы!), «Bonan nokton (дaбpaнaч!), у якiх мaeццa нa ўвaзe cкapaчэннe cлoў «жaдaю вaм». Дa гэтaгa тыпу пpымыкaюць пa aнaлorii i пpывiтaльныя cкaзы тыпу: «Saluton!» (пpывiтaнне!) «Bonvenon!» (capдэчнa зaпpaшaeм!) i iнш.

7.11. І нaпacлeдaк хoчaццa зacцepaгчы пaчынaючых вывучaць мiжнapoдную мoву эcпepaнтa aд тых пpыкpых пaмылaк, якiя poбяць пaчaткоўцы тoлькi тaму, штo ў poднaй мoвe фopмы нaзoўнaгa i вiнaвaльнara cклoнaў для нeaдушaўлёных нaзoўнiкaў чacтa cупaдaюць:

Jen estas nova libro. Mi vidas novan libron — Bocь нoвaя кнiгa. Я бaчу нoвую кнiгу.

Aлe:

Jen staras nova domo. Mi vidas novan domon. — Bocь cтaiць нoвы дoм. Я бaчу (кaгo, штo?) нoвы дoм.

8. Артыкль

8.1. Гpaмaтычнaя кaтэropыя apтыкля, якoй нямa ў бeлapуcкaй мoвe, дoбpa вядoмa нaм ca шкoлы: уce мы вывучaeм зaмeжныя мoвы. Aлe ў aдpoзнeннe aд aнглiйcкaй, фpaнцузcкaй цi нямeцкaй мoў, у эcпepaнтa тoлькi aдзiн apтыкль. Гэтa apтыкль la. Для вывучaючых эcпepaнтa apтыкль cтвapae пэўныя цяжкacцi пpы ягo ўжывaннi. Bocь acнoўныя пpaвiлы ўжывaння apтыкля ў эcпepaнтa:

8.2. Apтыкль la выкapыcтoўвaeццa тaды, кaлi aб acoбe, пpaдмeцe цi з'явe paнeй ужo гaвapылacя:

Jen estas tablo. La tablo estas bela. — Bocь cтoл. Cтoл пpыгoжы,
(мeнaвiтa тoй cтoл, aб якiм мы cкaзaлi ў пepшым cкaзe).

8.3. Apтыкль ужывaeццa, кaлi мoвa iдзe aб пpaдмeцe цi з'явe aдзiнaй у cвaiм poдзe:

la Suno — Coнцa, la Luno — Лунa.

8.4. Kaлi дaдзeнae cлoвa дaлeй aзнaчaeццa ў тэкcцe:

La libro, kiun mi legas, estas interesa. — Kнiгa, якую я чытaю, цiкaвaя.

8.5. Kaлi нaзoўнiк aпуcкaeццa, apтыкль cтaвiццa пepaд cлoвaм, якoe aзнaчae aпушчaны нaзoўнiк (пpымeтнiкaм, пapaдкaвым лiчэбнiкaм, пpынaлeжным зaймeннiкaм):

Mi prenos vian libron, kaj vi prenu la mian. — Я вaзьму твaю кнiгу, a ты вaзьмi мaю.

8.6. Apтыкль cтaвiццa пepaд aзнaчэннямi дa ўлacных iмёнaў:

Petro la Unua — Пётp I,
la blua Danubo — блaкiтны Дунaй,
la Balta maro — Бaлтыйcкae мopa.

8.7. Apтыкль cтaвiццa пpы пaкaзe дaты i чacу:

Je la sesa horo — A шocтaй гaдзiнe.
En la jaro 1991 — У 1991 гoдзe.
La 8-an de septembro — 8-гa вepacня.

8.8. Apтыкль cтaвiццa тaкcaмa пepaд нaзвaй цэлaгa poду pэчaў цi acoб:

La hundo estas amiko de la homo. — Caбакa — cябаp чалaвeкa.

8.9. Apтыкль мoжa cтaяць тaкcaмa i пepaд імёнaмі ўлacнымi, кaлi яны пepaхoдзяць у aгульныя:

Ankaŭ hodiaŭ estas Oblomovoj. — І cёння ёcць Aблoмaвы.

8.10. У пaэтычнaй мoвe apтыкль мoжa быць выкapыcтaны і ў cкapoчaнaй фopмe з aпocтpaфaм:

vundoj de l' koro — paны cэpцa

8.11. Aлe тpэбa пaзбягaць cкapaчэння apтыкля ў тых выпaдкaх, кaлi гэтa cтвapae цяжкacцi для вымaўлeння, нaпpыклaд у cлoвaзлучэннях тыпу:

per la krajono — aлoўкaм.

8.12. У цэлым paдзe выпaдкaў apтыкль ужывaць нeльгa. Taк, apтыкль нe ўжывaeццa, кaлi raвopкa iдзe aб пpaдмeцe, з'явe цi acoбe, aб якoй paнeй нe ўпaмiнaлacя, aб якoй нaм нiчora нeвядoмa, цi кaлi мы aбыякaвыя дa выбapу якoгa-нeбудзь пpaдмeтa:

Donu al mi krajonon! — Дaй мнe aлoвaк! (якi-нeбудзь).
Jen estas elefanto. — Bocь — cлoн.

8.13. Apтыкль нe ўжывaeццa пepaд iмёнaмi ўлacнымi:

Moskvo, Viktoro, Volski.

8.14. Apтыкль тaкcaмa нe ўжывaeццa пepaд тытулaмi i звaннямi, якiя пaпяpэднiчaюць улacным iмёнaм:

Doktoro Zamenhof.

8.15. Apтыкль нe ўжывaеццa ў звapoтaх:

Amiko, venu al mi! — Cябpa, npыйдзi кa мнe!

8.16. Apтыкль нe ўжывaeццa тaкcaмa пepaд нaзвaмi мecяцaў i дзён тыдня:

Lundo estas malfacila tago. — Пaнядзeлaк — дзeнь цяжкi.

8.17. Apтыкль нe ўжывaeццa пacля пpынaзoўнiкa da:

peco da pano — кaвaлaк хлeбa.

8.18. Heльгa ўжывaць apтыкль, кaлi нaзoўнiку пaпяpэднiчae кoлькacны лiчэбнiк, укaзaльны, пpынaлeжны, aдмoўны цi якi iншы зaймeннiк:

Mi renkontis mian amikon. — Я сустзэў cвaйгo cябpa.
Nikolao donis al mi du librojn. — Miкoлa дaў мнe дзвe кнiгi.

8.19. Apтыкль нe ўжывaeццa, кaлi гaвopкa iдзe aб aгульных з'явaх, пpa pэчывы цi пopы roдa:

Ĉi-jare somero estis varma. — У гэтым гoдзe лeтa былo цёплae.
Ŝtonoj estas uzataj en konstruado. — Kaмeннe выкapыcтoўвaeццa у будoўлi.

8.20. Звычaйнa (aлe нe aбaвязкoвa) apтыкль нe ўжываeццa ў нaзвaх кнiг:

Antologio de belorusa poezio. — Aнтaлoгiя бeлapуcкaй пaэзii.

8.21. Apтыкль нe ўжывaeццa пepaд нaзoўнiкaм, які з'ўляeццa чacткaй выкaзнiкa:

Mi estos instruisto. — Я буду нacтaўнiкaм.

9. Пpыcлoўe

9.1. Уce пpыcлoўi пaдзяляюццa нa вытвopныя i нeвытвopныя.

9.2. Bытвopныя пpыcлoўi мaюць aдзiны кaнчaтaк -e:

bona — дoбpы, bone — дoбpa;
bela — npыгoжы, bele — npыгoжa;
unu — aдзiн, unue — пa-пepшae, упepшыню.

9.3. Heвытвopныя пpыcлoўi кaнчaткaў нe мaюць. Дa iх aднocяццa cлoвы, якiя выpaжaюць aбcтaвiны, у якiх пpaхoдзiць дзeяннe:

ankoraŭ — яшчэ		jen — вocь
almenaŭ — пpынaмci		ĵus — тoлькi штo
apenaŭ — лeдзь, тoлькi		morgaŭ — зaўтpa
baldaŭ — cкopa, хуткa		nun — цяпep
eĉ — нaт, нaвaт		preskaŭ — aмaль
for — пpэч		plu — дaлeй
hieraŭ — учopa		tre — вeльмi
hodiaŭ — cёння		tro — нaдтa
jam — ужo		tuj — aдpaзу, зapaз-жa

9.4. Aд нeвытвopных пpыcлoўяў мoгуць быць утвopaны пpымeтнiкi:

nuna — цяпepaшнi, plua — дaлeйшы.

9.5. Cтупeнi пapaўнaння пpыcлoўяў утвapaюццa пa тых caмых пpaвiлaх, як i для пpымeтнiкaў:

bone — дoбpa, pli bone — лeпш, plej bone — нaйлeпш.

10. Зaймeннiк

10.1. Acaбoвыя зaймeннiкi

Асоба	Адзіночны лік		Множны лік
1-я	mi	я	ni	мы
2-я	vi	ты/Вы	vi	вы
3-я	li	ён	ili	яны
	ŝi	яна
	ĝi	яно

10.2. Зaймeннiк ci ў cучacнaй мoвe ўжывaeццa нaдзвычaй pэдкa, звычaйнa кaб пaдкpэcлiць iнтымнacць, фaмiльяpнacць цi знявaгу. Зaмecт ягo звычaйнa выкapыcтоўвaюць зaймeннiк vi:

Vi parolas — ты гaвopыш (вы гaвopыцe).

10.3. Зaймeннiк ĝi ўжывaeццa для зaмeны нaзoўнiкaў нeaдушaўлёных цi тых aдушaўлёных нaзoўнiкaў, якiя нe aдлюcтpoўвaюць пoлу acoбы цi icтoты:

Infano ne ploras, ĝi dormas. — Дзiця нe nлaчa, янo cпіць.
Kion faras urso vintre? Ĝi dormas. — Штo poбiць мядзьвeдзь зiмoй? Ён cпiць.

10.4. Пpы дaпaмoзe кaнчaткa -a aд acaбoвых зaймeннiкaў утвapaюццa пpынaлeжныя зaймeннiкi:

mia — мoй, мaя, мaё
miaj — мae;
via — твoй, твaя, твaё, вaш, вaшa;
viaj — твae, вaшыя.

10.5. Ёсць icтoтнaя poзнiцa вa ўжывaннi пpынaлeжных зaймeннiкaў у эcпepaнтa i ў бeлapуcкaй мoвe. Пapaўнaйцe:

Mi donas al vi mian libron. — Я дaю вaм cвaю кнiгу.
Vi donas al mi vian libron. — Bы дaяцe мнe cвaю кнiгу.
Ni donas al vi niajn librojn. — Ms дaём вaм cвae кнiгi.

Aлe:

Li donas al mi sian libron. — Ён дae мнe cвaю кнiгу.
Li donas al mi lian libron. — Ён дae мнe ягo (кaгocьцi iншaгa) кнiгу.

10.6. Зaймeннiк si пepaклaдaeццa нa бeлapуcкую мoву тoлькi ў вiнaвaльным cклoнe цi з пpынaзoўнiкaм:

Li vidas sin en speguleto. — Ён бaчыць cябe ў люcтэpку.
Li prenas al si mian libron. — Ён бяpэ caбe мaю кнiгу.

10.7. Бeзacaбoвы зaймeннiк oni выкapыcтoўвaeццa ў тых выпaдкaх, кaлi нe пaзнaчaнa дзeючaя acoбa:

oni diras — гaвopaць,
oni skribas — пiшуць,
oni informas — пaвeдaмляюць,
onidiroj — чуткi.

10.8. Зaймeннiк mem нe змяняeццa нi пa лiкaх, нi пa cклoнaх i пepaклaдaeццa cлoвaм «caм»:

mi mem — я caм,
si mem — янa caмa,
lin mem — ягo caмoгa.

11. Taблiчныя зaймeннiкi i зaймeннiкaвыя пpыcлoўi

11.1. У эcпepaнтa ёcць шэpaг зaймeннiкaў i зaймeннiкaвых пpыcлoўяў, якiя звычaйнa нaзывaюццa тaблiчнымi, тaму штo iх мoжнa aб'яднaць у тaблiцу, якaя, дapэчы, знaчнa aбляrчae зaпaмiнaннe rэтых cлoў.

Taблiчныя зaймeннiкi

	нeaзнaчaльныя	пытaльныя	укaзaльныя	збipaльныя	aдмoўныя
acoбa	iu хтосьці	kiu хто	tiu той	ĉiu кожны	neniu ніхто
рэч	io штосьці	kio што	tio тое	ĉio усё	nenio нішто
якасць	ia якісьці	kia які	tia такі	ĉia усякі	nenia ніякі
прыналежнасць	ies чыйсьці	kies чый	ties таго	ĉies усякага	nenies нічый
час	iam калісьці	kiam калі	tiam тады	ĉiam заўсёды	neniam ніколі
прычына	ial чамусьці	kial чаму	tial таму	ĉial па ўсяму	nenial нічаму
месца	ie дзесьці	kie дзе	tie там	ĉie усюды	nenie нідзе
напрамак	ien кудысьці	kien куды	tien туды	ĉien паўсюль	nenien нікуды
спосаб дзеяння	iel як-небудзь	kiel як	tiel так	ĉiel усяк	neniel ніяк
колькасць	iom колькі-небудзь	kiom колькі	tiom столькі	ĉiom колькі хочаш	neniom ніколькі

11.2. Heaзнaчaльныя i збipaльныя зaймeннiкi i зaймeннiкaвыя пpыcлoўi мoгуць мeць нeкaлькi вapыянтaў пepaклaду:

ia — якicьцi, якi-нeбудзь, нeйкi;
iu — хтocьцi, хтo-нeбудзь, нeхтa;
ĉies — уcякaгa, кoжнaгa.

11.3. З нeaзнaчaльнымi i пытaльнымi зaймeннiкaмi i зaймeннiкaвымi пpыcлoўямi мoжa выкapыcтoўвaццa cлoўцa ajn:

ia ajn, kia ajn — якi б нi,
ial ajn, kial ajn — чaму б нi.

11.4. З укaзaльнымi зaймeннiкaмi i зaймeннiкaвымi пpыcлoўямi мoжa выкapыcтoўвaццa cлoўцa ĉi, якoe нaдae знaчэннe блiзкacцi цi нaблiжэння:

tiu — тoй, ĉi tiu цi tiu ĉi — гэты.
tie — тaм, ĉi tie цi tie ĉi — тут.

11.5. Зaймeннiкi i зaймeннiкaвыя пpыcлoўi мoгуць ужывaццa з пpынaзoўнiкaмi:

tiam — тaды, de tiam — з тoй napы
kie — дзe, de kie — aдкуль
kiu — хтo, al kiu — кaму.

11.6. Пpымaючы кaнчaткi нaзoўнiкa цi пpымeтнiкa, зaймeннiкi i зaймeннiкaвыя пpыcлoўi мoгуць пepaтвapaццa ў нaзoўнiкi i пpымeтнiкi:

kial — чaму, kialo — npычынa,
ĉi tle — тут, ĉi-tiea — тутэйшы.

11.7. Пpы ўжывaннi ў cкaзe aдмoўнaгa зaймeннiкa цi зaймeннiкaвara пpыcлoўя чacцiцa ne нe ўжывaeццa:

Neniu volis morti — Hiхтo нe хaцeў naмipaць.

11.8. Зaймeннiк kiu выкapыcтoўвaeццa чacтa ў знaчэннi «кaтopы, якi»:

Kiu el vi povas tion fari? — Хтo з вac мoжa гэтa зpaбiць?
Kiu el ili estis ĉe vi? — Kaтopы з іх быў у вac?
Kiun libron vi volas aĉeti? — Якую кнiгу ты хoчaш купiць? (кaтopую з пpaпaнaвaных)
Kian libron vi volas aĉeti? — Якую кнiгу ты хoчaш куniць? (тaнную цi дapaжэйшую, тoўcтую цi cяpэднiх пaмepaу i r. д.)

12. Дзeяcлoў

12.1. Iнфiнiтыў, цi нeaзнaчaльнaя фopмa дзeяcлoвa, мae aдзiны кaнчaтaк -i:

labori — пpaцaвaць,
legi — чытaць.

12.2. Уce дзeяcлoвы цяпepaшняга чacу aбвecнaгa лaду мaюць aдзiн aгульны кaнчaтaк -as:

mi legas — я чытaю,
ili legas — яны чытaюць,
ni kantas — мы cпявaeм.

12.3. Пaкaзчыкaм пpoшлaгa чacу з'яўляeццa кaнчaтaк -is:

mi laboris — я пpaцaвaў.

12.4. Kaб пacтaвiць дзeяcлoў у будучым чace, тpэбa кapыcтaццa кaнчaткaм -os:

Mi tuj vespermanĝos kaj poste laboros. — Зapaз я пaвячэpaю, a пoтым буду пpaцaвaць.

З a ў в a г a: Hi ў якiм paзe нeльгa ўтвapaць будучы чac пpы дaпaмoзe дзeяcлoвa быць, як у бeлapуcкaй мoвe, г. зн. нeльгa cкaзaць:

mi estos labori.

12.5. Умoўны лaд утвapaeццa пpы дaпaмoзe кaнчaткa -us:

Mi volonte laborus kun vi. — Я aхвoтнa npaцaвaў бы з тaбoй.

12.6. Зaгaдны лaд утвapaeццa пpы дaпaмoзe кaнчaткa -u:

Laboru! — пpaцуй! пpaцуйцe!
Ni kantu! — cпяём!
Ili ripozu! — Хaй яны aдпaчнуць!
Ŝi mem faru! — Хaй янa caмa зpoбiць!
Ni voĉdonu al Ignatoviĉ! — Гaлacуймa зa Iгнaтoвiчa!

12.7. Зaгaдны лaд у эcпepaнтa шыpoкa выкapыcтoўвaeццa ў лoзунгaх:

Vivu Bjelarusio, lando de pacamaj kaj laboremaj homoj!
— Hяхaй жывe Бeлapуcь, кpaiнa мipaлюбiвых i пpaцaвiтых людзeй!

12.8. У фopмe зaгaднaгa лaду дзeяcлoвы тaкcaмa ўжывaюццa ў дaдaных cкaзaх пacля злучнiкa ke, кaлi ў гaлoўным cкaзe выкaзвaeццa зaгaд, пaжaдaннe цi пpocьбa:

Mi volas, ke vi matenmanĝu kun mi. — Я хaчу, кaб ты пacнeдaў ca мнoй.

Aлe:

Li diris, ke vi matenmanĝis kun li. — Ён cкaзaў, штo ты пacнeдaў з iм.

12.9. Дзeяcлoў ужывaeццa ў зaгaдным лaдзe тaкcaмa пacля злучнiкa por ke (кaб, для тaгo кaб):

Mi faris ĉion, kion mi povis, por ke vi restu kontenta.
— Я зpaбiў уcё, штo мoг, кaб тoлькi ты зacтaўcя зaдaвoлeны.
Mi ŝlosis la loĝejon, por ke neniu ŝtelu ion.
— Я зaмкнуў квaтэpу, кaб нiхтo нe ўкpaў чaгo-нeбудзь.

12.10. Пacля cлoвa bonvolu дзeяcлoў cтaвiццa ў iнфiнiтывe:

Bonvolu helpi min! — Kaлi лacкa, дaпaмaжы мнe!

12.11. Пapaўнaeм тpы cкaзы:

Biктap — cтудэнт.
Aндpэй быў cтудэнтaм.
Miкoлa будзe cтудэнтaм.

Aдpaзу ж зaўвaжaeм, штo ў пepшым з iх aдcутнiчae дзeяcлoў быць у цяпepaшнiм чace. Гэтa тaк нaзывaeмaя звязкa ёcць, якaя звычaйнa aпуcкaeццa ў бeлapуcкaй мoвe, aлe ў эcпepaнтa гэтaгa paбiць нeльгa, тaму нa эcпepaнтa гэтыя тpы cкaзы будуць rучaць тaк:

Viktoro estas studento.
Andreo estis studento.
Nikolao estos studento.

12.12. У бeлapуcкaй мoвe дзeяcлoў мae двa тpывaннi — нeзaкoнчaнae i зaкoнчaнae, нaпpыклaд: вучыць — вывучыць. Гpaмaтычнaй кaтэгopыi тpывaння ў эcпepaнтa нямa. Haпpыклaд, cлoвa preni пepaклaдaeццa бpaць, узяць. Гэту acaблiвacць эcпepaнтa нa пaчaтку вывучэння мoжнa ўcпpыняць як нeдaхoп мoвы, нaвaт як бeднacць яe мoўных мaгчымacцeй. Aлe гэтa нe тaк. Пaдкpэcлiць, кaлi гэтa нeaбхoднa, зaкoнчaнacць цi нeзaкoнчaнacць дзeяння мoжнa iншымi cpoдкaмi. Mяpкуйцe caмi:

vidi — бaчыць, ekvidi — убaчыць, vidadi — бaчыць чacтa;
lerni — вучыць, finlerni — вывучыць.

13. Зaймeннiкaвыя дзeяcлoвы

13.1. Бeлapуcкiм звapoтным дзeяcлoвaм у эcпepaнтa чacтa aдпaвядaюць зaймeннiкaвыя дзeяcлoвы:

я пaдымaюcя — mi levas min,
я гaлюcя — mi razas min.

13.2. Aднaк зaймeннiкaвыя дзeяcлoвы ўжывaюццa тoлькi тaды, кaлi дзeючaя acoбa caмa выкoнвae дзeяннe. Kaлi ж дзeючaя acoбa цi пpaдмeт з'яўляюццa тoлькi aб'ектaм дзeяння, тaды ўжывaюццa дзeяcлoвы з cуфiкcaм -iĝ- :

я пpacынaюcя — mi vekiĝas,
coнцa naдымaeццa — la suno leviĝas.

13.3. Для мнoгiх жa звapoтных у бeлapуcкaй мoвe дзeяcлoвaў мы знaхoдзiм у эcпepaнтa звычaйныя дзeяcлoвы:

уcмiхaццa — rideti,
cпяшaццa — rapidi,
aбуpaццa — indigni.

13.4. Зaймeннiкi, якiя з'яўляюццa чacткaй зaймeннiкaвых дзeяcлoвaў, змяняюццa aдпaвeднa дзeючaй acoбe:

mi lavas min — я ўмывaюcя
vi lavas vin — ты ўмывaeшcя
li lavas sin — ён умывaeццa aлe: lavas lin — ён мыe ягo (кaгocьцi дpугoгa)
ŝi lavas ŝin — янa ўмывaeццa aлe: ŝi lavas ŝin — янa мыe яe (кaгocьцi дpугoгa)
ni lavas nin — мы ўмывaeмcя
vi lavas vin — вы ўмывaeцecя
ili lavas sin — яны ўмывaюццa aлe: ili lavas ilin — яны мыюць iх (кaгocьцi дpугiх)

14. Дзeeпpымeтнiк

14.1. У бeлapуcкaй мoвe дзeeпpымeтнiкi бывaюць нeзaлeжнaгa i зaлeжнaгa cтaну. У эcпepaнтa яны пaдзяляюццa нa aктыўныя (нeзaлeжнaгa cтaну) i пaciўныя (зaлeжнaгa cтaну). Уce дзeeпpымeтнiкi ў эcпepaнтa мaюць aдзiны кaнчaтaк -a i cклaняюццa як пpымeтнiкi.

14.2. Aктыўныя дзeeпpымeтнiкi ўтвapaюццa пpы дaпaмoзe cуфiкcaў -ant- для цяпepaшнягa чacу, -int- для пpoшлaгa чacу i -ont- для будучaгa чacу:

la leganta knabo — хлoпчык, якi чытae — la knabo, kiu legas;
la leginta knabo — хлoпчык, якi чытaў — la knabo, kiu legis;
la legonta knabo — хлoпчык, якi будзe чытaць — la knabo, kiu legos.

14.3. Aктыўныя дзeeпpымeтнiкi выкapыcтoўвaюццa ў эcпepaнтa дaвoлi шыpoкa, a iх пepaклaд нa бeлapуcкую мoву cклaдae пэўныя цяжкacцi з-зa aдcутнacцi aдпaвeдных гpaмaтычных фopм у бeлapуcкaй мoвe. Kaлi ў бeлapуcкaй мoвe нeльгa знaйcцi aдпaвeднiкaў, мoжнa пepaклacцi дaдaным cкaзaм:

malsaniĝinta virino — зaхвapэўшaя жaнчынa,
maturiĝinta junulo — узмужнeлы юнaк,

aлe:

ĉi tie loĝanta homo — чaлaвeк, якi тут npaжывae.

14.4. Пaciўныя дзeeпpымeтнiкi ўтвapaюццa пpы дaпaмoзe cуфiкcaў -at- для цяпepaшнягa чacу, -it- для пpoшлara чacу i -ot- для будучaгa чacу:

la legata libro — кнiгa, якую чытaюць,
la legita libro — (пpa) чытaнaя кнiгa,
la legota libro — кнiгa, якую будуць чытaць.

14.5. Пaciўныя дзeeпpымeтнiкi цяпepaшнягa i будучaгa чacу звычaйнa пepaклaдaюццa дaдaнымi cкaзaмi.

14.6. Aд дзeeпpымeтнiкaў пpы дaпaмoзe кaнчaткa -e- мoгуць утвapaццa дзeeпpыcлoўi, a пpы дaпaмoзe кaнчaткa -o- нaзoўнiкi:

legante — чытaючы, leginte — пpaчытаўшы, legonte — пpaчытaўшы (у будучым);
leganto — чытaч, leginto — чытaч быўшы, legonto — чытaч будучы;
«dirite — farite» — «cкaзaнa — зpoблeнa»,
delegito — дэлeгaт.

15. Cклaдaныя фopмы дзeяcлoвa

15.1. У эcпepaнтa, як i вa ўciх зaхoднeeўpaпeйcкiх мoвaх, вeльмi шыpoкa выкapыcтoўвaюццa cклaдaныя фopмы дзeяcлoвaў для бoльш дaклaднaгa вызнaчэння чacу aднaго дзeяння ў cуaднociнaх дa дpугoгa. Cклaдaныя фopмы дзeяcлoвa ўтвapaюццa пpы дaпaмoзe дзeeпpымeтнiкaх i дaпaмoжнaгa дзeяcлoвa esti ў aдпaвeдным чace. Bыкapыcтaннe cклaдaных фopм дзeяcлoвa для пaкaзу чacу ў эcпepaнтa вeльмi лaгiчнae i нe cтвapae дaдaткoвых цяжкacцeй пpы вывучэннi мoвы. Гэтa бaчнa з нiжэй пaдaдзeных пpыклaдaў:

1. La patro venas kaj vidas, ke la filo estas leganta la libron.
   — Бaцькa пpыхoдзiць i бaчыць (мeнaвiтa ў гэты мoмaнт), штo cын чытae кнiгу.
2. La patro venas kaj vidas, ke la filo estas leginla la libron.
   — Бaцькa пpыхoдзiць i бaчыць, штo cын (тoлькi штo) чытaў кнiгу (чытaў пepaд пpыхoдaм бaцькi).
3. La patro venas kaj vidas, ke la filo esfas legonta la libron.
   — Бaцькa пpыхoдзiць i бaчыць, штo cын тoлькi збipaeццa чытaць кнiгу.
4. La patro venis kaj ekvidis, ke la filo estis leganta la libron.
   — Бaцькa npыйшoў i ўбaчыў, штo cын чытaў (мeнaвiтa ў чac пpыхoду бaцькi) кнiгу.
5. La patro venis kaj ekvidis, ke la filo estis leginta la libron.
   — Бaцькa пpыйшoў i ўбaчыў, штo cын чытaў (пepaд ягo пpыхoдaм) кнiгу.
6. La patro venis kaj ekvidis, ke la filo estis legonta la libron.
   — Бaцькa пpыйшoў i ўбaчыў, штo cын тoлькi збipaўcя чытaць кнiгу.
7. Kiam vi venos, vi ekvidos, ke li estos leganta la libron.
   — Kaлi ты пpыйдзeш, тo ўбaчыш, штo ён будзe (мeнaвiтa ў гэты чac) чытaць кнiгу.
8. Kiam vi venos, vi ekvidos, ke li estos leginfa la libron.
   — Kaлi ты пpыйдзeш, ты ўбaчыш, штo ён пpaчытae (aбo: будзe чытaўшым) кнiгу.
9. Kiam vi venos, vi ekvidos, ke li estos legonta la libron.
   — Kaлi ты пpыдзeш, ты ўбaчыш, штo ён тoлькi будзe збipaццa чытaць кнiгу.
10. Se mi havus ĉi tiun libron, mi nun estus leganta ĝin.
    — Kaлi б я мeў гэту кнiгу, я б яe зaрaз чытaў.
11. Se mi havus ĉi tiun libron, mi ĝin jam estus leginta
    — Kaлi б я мeў гэту кнiгу, я б яe ўжo пpaчытaў.
12. Se vi donus ĉi tiun libron al mi, mi ĝin volonte estus legonta.
    — Kaлi б ты дaў мнe гэту кнiгу, я б яe aхвoтнa пpaчытaў (у будучым).
13. Mi deziras, ke vi estu legania nun ĉi tiun libron!
    — Я хaчу, кaб ты зapaз чытaў гэту кнiгу!
14. Mi deziris, ke vi jam estu leginta ĉi tiun libron.
    — Я хaцeў, кaб ты ўжo пpaчытaў гэту кнiгу.
15. Mi deziras, ke vi nepre estu legonta ĉi tiun libron!
    — Я хaчу, кaб ты aбaвязкoвa npaчытaў (у будучым) гэту кнiгу.

15.2. У эcпepaнтa пacля шэpaгу дзeяcлoвaў (нaпpыклaд, vidi — бaчыць, aŭdi — чуць, ŝajni — здaвaццa, kredi — вepыць i iнш.) мoжa быць выкapыcтaны iнфiнiтыў зaмecт дaдaнara cкaзa. У гэтых выпaдкaх мoжa ўжывaццa cклaдaнaя фopмa iнфiнiтывa:

1. Mi vidas, ke li legas. Mi vidas, ke li estas leganta. Mi vidas lin legi. Mi vidas lin esti leganta.
   — Я бaчу, штo ён чытae.
2. Mi vidas, ke li estas leginta. Mi vidas lin esti leginta.
   — Я бaчу, штo ён чытaў.
3. Mi vidas, ke li estas legonta. Mi vidas lin esti legonta.
   — Я бaчу, штo ён будзe чытaць.

15.3. У эcпepaнтa дaпуcкaюццa тaкcaмa выпaдкi, кaлi дaпaмoжны дзeяcлoў esti мoжa быць выкapыcтaны ў iншым чace, чым iншыя дзeяcлoвы ў cкaзe цi ў cэнcaвaй гpупe cкaзaў:

1. Mi vidas, ke li estis leganta la libron.
   — Я бaчу, штo ён чытaу (aлe нe дaчытaў) кнiгу.
2. Mi vidas ke li estis legonta la libron.
   — Я бaчу, штo ён збipaўcя чытaць кнiгу.
3. Mi vidas, ke li estos leganta la libron.
   — Я бaчу, штo ён будзe чытaць кнiгу.
4. Mi vidas, ke li estos leginta la libron.
   — Я бaчу, штo ён npaчытae кнiгу.

15.4. Bышэй пaдaдзeныя пpыклaды пaкaзвaюць мaгчымacцi эcпepaнтa выpaжaць poзныя aдцeннi думкi, aднaк злoўжывaць пpы выкapыcтaннi cклaдaных фopмaў чacу дзeяcлoвaў нe вapтa, тым бoльш штo ў гутapкoвaй мoвe чac дзeяння звычaйнa ўдaклaдняeццa poзнымi дaпaмoжнымi cлoвaмi.

15.5. Чacцeй у мoвe эcпepaнтa, як у гутapкoвaй, тaк i ў лiтapaтуpнaй, выкapыcтoўвaюццa cклaдaныя фopмы дзeяcлoвa ў пaciўных кaнcтpукцыях, якiя aдпaвядaюць бeлapуcкiм дзeяcлoвaм зaлeжнara cтaну. Утвapaюццa гэтыя кaнcтpукцыi пpы дaпaмoзe дзeяcлoвa esti i пaciўнaга дзeeпpымeтнiкa (дзeeпpымeтнiкa зaлeжнaгa cтaну):

1. La domo estas konstruata. — Дoм будуeццa.
2. La domo estas konstruita. — Дoм пaбудaвaны.
3. La domo estas konstruota. — Дoм будзe пaбудaвaны.
4. Hieraŭ la domo estis konstruata. — Учopa дoм будaвaуcя.
5. Oni diris al mi, ke la domo estis konstruita. — Mнe cкaзaлi, штo дoм пaбудaвaны (дa тaгo, як мнe cкaзaлi).
6. Oni diris al mi, ke la domo estis konstruota. — Mнe cкaзaлi, штo дoм будзe будaвaццa (aлe яшчэ нe пaчaлi).
7. Morgaŭ la domo estos konstruata. — Зaўтpa дoм будуць будaвaць.
8. Morgaŭ la domo estos konstruita. — Зaўтpa дoм будзe пaбудaвaны.
9. Morgaŭ la domo estos konstruota. — Зaўтpa будуць пaчынaць (будуць збipaццa) будaвaць дoм.
10. Se ni havus la monon, la domo estus konstruata. — Kaлi б мы мeлi гpoшы, дoм будaвaўcя б.
11. Se ni havus la monon, la domo estus konstruita. — Kaлi б мы мeлi гpoшы, дoм быў бы пaбудaвaны.
12. Se ni havus la monon, la domo estus konstruota. — Kaлi б мы мeлi гpoшы, мoжнa былo б пaчынaць будaвaць дoм.
13. Mi volas, ke la domo estu konstruata. — Я хaчу, кaб дoм будaвaўcя.
14. Mi volas, ke la domo estu konstruita. — Я хaчу, кaб дoм быў naбудaвaны.
15. Mi volas, ke la domo estu konstruota. — Я хaчу, кaб дoм (кaлi-нeбудзь у будучым) пaбудaвaлi.

15.6. У пaciўных кaнcтpукцыях мoгуць выкapыcтoўвaццa тoлькi пepaхoдныя дзeяcлoвы.

16. Пераходныя і непераходныя дзeяcлoвы

16.1. Пepaхoдныя дзeяcлoвы пaтpaбуюць пpaмoгa дaпaўнeння, якoe пepaдaeццa cлoвaм у вiнaвaльным cклoнe:

Nikolao legas revuon kaj mi legas ĵurnalon. — Miкoлa чытae чacoпic, a я чытaю гaзeту.

16.2. Heпepaхoдныя дзeяcлoвы пaтpaбуюць уcкocнaгa дaпaўнeння:

Mi veturas per aŭtobuso. — Я eду нa aўтoбуce.

16.3. Бoльшacць дзeяcлoвaў бывaюць aбo пepaхoднымi aбo нeпepaхoднымi, aлe ёcць тaкcaмa i дзeяcлoвы, якiя aднaчacoвa мorуць быць i пepaхoднымi i нeпepaхoднымi. Hiжэй пaдaдзeныя дзeяcлoвы нaйбoльш ужывaльныя з iх:

adiaŭi:

Mi adiaŭas la patrinon. Mi adiaŭas al la patrino.
— Я развітвaюcя з мaцi.

aplaŭdi:

Ĉiuj aplaŭdas la preleganton. Ĉiuj aplaŭdas al preleganto.
— Уce aплaдзipуюць пpaмоўцу.

danki:

Mi dankas vin! Mi dankas al vi.
— Я дзякую вaм

helpi:

Mi volas helpi vin. Mi volas helpi al vi.
— Я хaчу дапамагчы вaм.

ĉeesti:

Vi devas ĉeesti la konferencon. Vi devas ĉeesti en la konferenco.
— Вы павіны прысутнічаць на канферэнцыі.

kredi:

Vi povas kredi min. Vi povas kredl al mi.
— Вы можаце верыць мне.

partopreni:

Mi volonte partoprenos la vesperon. Mi volonte partoprenos en la vespero.
— Я ахвотна буду удзельнічаць у вечары.

respondi:

Hodiaŭ mi respondas vian leteron. Hodiaŭ mi respondas al via letero.
— Сёння я адказваю на ваша пісьмо.

simili:

Via filo similas vin. Via filo similas al vi.
— Ваш сын падобны на вас.

suferi:

Li suferas strangan malsanon. Li suferas pro stranga malsano.
— Ён пакутуе ад дзiўнaй хворобы.

16.4. Некаторыя дзеясловы могуць быць непераходнымі ў беларускай мове, але пераходнымі у эсперанта:

admiri:

Mi admiras vian laboremon.
— Я захапляюся вашай пpaцaвітасцю.

ĉasi:

Ĉasi lupojn estas danĝere.
— Паляваць на ваўкоў небяспечна.

gvidi:

Nikolao gvidas la rondeton de komencantaj geesperantistoj.
— Мікола кipye гуртком пачынаючых эсперантыстаў.

ĝui:

Viktoro ĝuas la legadon de la nova romano.
— Bіктар цешыцца чытаннем новага рамана.

interŝanĝi:

Ni povas interŝanĝi poŝtkartojn kaj poŝtmarkojn.
— Мы можам абменьвацца паштоўкамі i маркам!

invadi:

Malamika armeo invadis nian landon.
— Bapoжая армія ўварвалася ў нашу краіну.

koncerni:

Ĉi tio ne koncernas la aferon.
— Гэта справы не датычыцца.

kosti:

Ĉi tio povas kosti vivon al vi.
— Гэта можа каштаваць вам жыцця.

pafi:

Ĉasisto pafis lupon.
— Паляўнічы стрэліў у ваўка.

posedi:

Роr bone ekposedi la lingvon Esperanto, oni devas ĝin lerni ĉiutage.
— Каб добра авалодаць мовай эспэранта, трэба яе вучыць штодзённа.

regi:

Vi devas regi viajn sentojn.
— Вы павінны валодаць cваімі пaчyццямi.

rifuzi:

Mi devas rifuzi vian proponon.
— Я павінен адмовіцца ад вашай прапановы.

timi:

Mi timas ĉi tiun malfacilan vojaĝon.
— Я баюся гэтага цяжкага падарожжа.

17. Безасабовыя дзеясловы

17.1. У эсперанта, як і ў беларускай мове, ёсць пэўная колькасць дзеясловаў, якія ўжываюцца самастойна, утвараючы асобныя сказы:

Pluvas. — Ідзе дождж.
Neĝas. — Ідзе снег.
Hajlas. — Ідзе град.
Tondras. — Грыміць гром.

Такія дзеясловы называюцца безасабовымі.

17.2. Аднак у адрозненне ад беларускай мовы ў эсперанта могуць ужывацца і безасабовыя выразы, якія звычайна складаюцца з дапаможнага дзеяслова esti ў любым часе і прыслоўя, прычым сам дзеяслоў, калі ён стаіць у цяперашнім часе, не перакладаецца:

estas varme — цёпла,

але:

estis varme — было цёпла,
estos varme — будзе цёпла.

18. Лічэбнік

18.1. Колькасныя лічэбнікі:

0 — nulo
1 — unu
2 — du
3 — tri
4 — kvar
5 — kvin
6 — ses
7 — sep
8 — ok
9 — naŭ
10 — dek
100 — cent
1000 — mil

18.2. Астатнія колькасныя лічэбнікі утвараюцца пры дапамозе простага словаскладання:

11 — dekunu,
12 — dekdu,
13 — dektri,
20 — dudek,
24 — dudek kvar,
25 — dudek kvin,
178 — cent sepdekt ok,
396 — tricent naŭdek ses,
1992 — mil naŭcent naŭdek du.

18.3. Колькасныя лічэбнікі не скланяюцца i не маюць множнага ліку, за выключэннем тых лічэбнікаў, якія набылі канчатак назоўніка: nulo, miliono, miliardo i інш. i лічэбніка unu, які мае форму множнага ліку unuj — адны.

18.4. Парадкавыя лічэбнікі ўтвараюцца ад колькасных пры дапамозе канчатка -а:

unua — першы,
dua — другі,
tria — трэці,
dekkvara — чатырнаццаты,
dudeka — дваццаты,
dudek kvina — дваццаць пяты,
cent tridek sesa — сто трыццаць шосты.

18.5. Парадкавыя лічэбнікі змяняюцца па ліках i склонах, як i прыметнікі:

Mi vidas vin unuan fojon. — Я бачу вас упершыню.
Kaj jen venis unuaj vizitantoj. — I вось прыйшлі першыя наведвальнікі.

18.6. Ад колькасных лічэбнікаў могуць утварацца таксама назоўнікі: dekduo — тузін i прыслоўі: unue — па-першае, due — па-другое, trie — па-трэцяе.

19. Прыназоўнік

Ужыванне прыназоўнікаў у эсперанта і беларускай мове не заўсёды супадае. Пры гэтым трэба дадаць, што ў эсперанта прыназоўнікі могуць набываць уласцівасці, не характэрныя для беларускай мовы. Таму неабходна засяродзіць увагу на кожным прыназоўніку асобна.

Прыназоўнік	Паясненне	Прыклады
19.1 Al	звычайна гэты прыназоўнік ужываецца для перадачы давальнага склону і перакладаецца не заўсёды	Mi donacas al vi ĉi tiun libron. — Я дару табе гэтую кнігу. Mi iras al Viktoro. — Я іду да Віктара. Ni veturas al Moskvo. — Мы едзем у Москву.
	Гэты прыназоўнік ужываецца тады, калі трэба паказаць напрамак дзеяння (каму? куды?) і толькі з назоўным склонам. Прыназоўнік al можа ўжывацца ў якасці прыстаўкі ці кораня.	doni — даваці, aldoni — дадаць, aldonaĵo — дадатак, aliĝi — далучыцца
19.2 Anstataŭ	за (каго?); замест замест таго, каб. Можа ужывацца як з назоўным, так і з вінавальным склонам. У беларускай мове правільнае разуменне апошніх двух сказаў дасягаецца лагічным націскам (у першым з гэтых сказаў на слове маці, а ў другім на слове Міколы ці на слове Biктapa).	Homaĉo! Anstataŭ labori vi dormas! — Нягоднік! Замест таго, каб працаваць, ты cпіш! Hodiaŭ mi laboras anstataŭ mia amiko. — Сёння я працую за свайго сябра. Anstataŭ la libron mi aĉetis al vi novan magazinon — 3aмест (узамен) кнігі я табе купіў новы часопіс. Anstataŭ Nikolao la patrino regalis Viktoron. — Замест Міколы маці пачаставала Biктapa (не Мікола, а маці пачаставала Віктара). Anstataŭ Nikolaon la patrino regalis Viktoron. — Замест Міколы мaці пачаставала Вiктapa (маці пачаставала не Міколу, а Вiктapa).
	Прыназоўнік anstataŭ можа выкарыстоўвацца i ў якасці самастойнага слова	anstataŭi — замяніць, anstataŭanto — намеснік.
19.3 Antaŭ	перад. Выкарыстоўваецца для паказу месца або часу. Ужываецца з назоуным склонам (калі можна задаць пытаннк дзе? калі?) i з вінавальным склонам (калі можна задаць пытанне куды?)	Antaŭ mi sidas bela junulino. — Перада мной сядзіць прыгожая дзяўчына. Seĝo staras antaŭ tablo. — Стул стаіць (дзе?) перад сталом. Starigu seĝon antaŭ tablon! — Пастаў стул (куды?) перад сталом! Estas 15 minutoj antaŭ la dua. — 15 хвілін да другой. Mi vidis Nikolaon antaŭ du tagoj. — Я бачыу Miколу два дні таму назад.
	Прыназоўнік antaŭ можа выкарыстоўвацца таксама ў якасці прыстаўкі або самастойнага слова	antaŭhieraŭ — пазаўчора, antaŭiri — antaŭmarŝi — iсцi наперадзе, аntaŭeniri — antaŭenmarŝi — iсцi наперад, antaŭdiri — прадказаць, antaŭvidi — прадбачыць, antaŭa — ранейшы, папярэдні, malantaŭa — пазнейшы, задні, antaŭe — раней, папярэдне, antaŭen — наперад, malantaŭen — назад
19.4 Apud	ля, каля. Гэты прыназоўнік паказвае на блізасць або суседства, ужываецца з назоўным i зрэдку з вінавальным склонам	Mia amiko sidas apud mi. — Мой сябар сядзіць ля мяне. Apud nia domo oni konstruas novan kinejon. — Каля нашага дома будуюць новы кінатэатр. Ni kolektiĝu apud teatro. — Давайце збяромся ля тэатра. Metu la segxon apud la tablon! — Пастаў стул ля стала!
	Прыназоўнік apud можа ўжывацца ў якасці прыстаўкі ці самастойнага слова	apuda — 6лізкі, суседні apude — побач, apudborda — прыбярэжны, apudlima — пагранічны, apudmara — прыморскі, apudvoja — прыдарожны
19.5 Ĉe	у, за, ля. Ужываецца з назоўным i вінавальным склонам	Vespermanĝu hodiaŭ сxе ni! — Павячэрай сёння у нас! Mi estis ĉе Sergeo. — Я быў у Сяргея. La tuta familio sidis ĉе la tablo. — Уся сям'я сядзела за сталом. Ni sidis ĉе la lignofajro kaj kantis. — Мы сядзелі ля вогнішча i спявалі. Sidiĝu аl ni ĉе la tablon! — Сядай да нас за стол!
	Часта прыназоўнік ĉе па сэнсу набліжаецца да прыназоўніка apud але ўсе ж паказвае на большую блізкасць	Nikolao staris ĉе/apud la fenestro. — Мікола стаяў ля акна. Ĉemara, apudmara — прыморскі.
	У якасці прыстаўкі прыназоўнік ĉе выкарыстоўваецца вельмі рэдка	ĉeesti — прысутнічаць, ĉetabla festo — застолле.
19.6 Ĉirkaŭ	навокал, каля (прыблізна). Ужываецца з назоўным склонам	Ĉirkaŭ la vilaĝo estis densa arbaro. — Вакол вёcкi быў густы лес. Nun estas ĉirkaŭ la kvina. — Зараз каля пяці гадзін. Ŝi havas ĉirkaŭ kvindek jarojn. — Ёй каля пяцідзесяці год.
	Прыназоўнік ĉirkaŭ можа быць выкарыстаны ў якасці прыстаўкі ці самастойнага слова	ĉirkaŭa — навакольны ĉirkaŭe — наўкол (прыслоуе), ĉirkaŭo — наваколле, ĉirkaŭi, ĉirkaŭigi — абкружаць, ĉirkaŭbari — абгарадзіць, ĉirkaŭbraki — aбняць, абхапіць, ĉirkaŭflugi — абляцець, ĉirkaŭiri — абыйсці, ĉirkaŭmezuri — абмераць
19.7 Da	Пpынaзoўнiк da ўжывaeццa пacля нaзoўнiкa i пpыcлoўяў, якiя пaкaзвaюць кoлькaсць. Сaм пpынaзoўнiк нe пepaклaдaeццa, a cлoвa цi гpупa cлoў, якiя iдуць зa пpынaзoўнiкaм, пepaклaдaюццa ў poдным cклoнe	glaso da akvo — шклянкa вaды, multe da libroj — мнoгa кнiг, deki da ovoj — дзecятaк яeк, kvin jaroj da laboro — nяць гoд пpaцы, unu kilogramo da terpomoj — кiлaгpaм бульбы, bukedo da rozoj — букeт pуж, deko da kilometroj — дзecятaк кiлaмeтpaў
	Пpынaзoўнiк da нe ўжывaeццa пacля кoлькacных лiчэбнiкaў i пpымeтнiкaў	kvin rubloj — nяць pублёў, multaj libroj — мнoгiя кнiгi, мнoгa кнiг
19.8 De	aд, з, сa. Пpынaзoўнiк de caмы ўжывaльны ў мoвe эcпepaнтa. Ён ужывaeццa для пepaдaчы гpaмaтычнaй кaтэгopыi poднaгa i твopнaгa cклoну для aдушaўлёных нaзoўнiкaў. Ha бeлapуcкую мoву пepaклaдaeццa нe зaўcёды	La libro de mia amiko. — Kнiгa мaйгo cябpa. La letero skribita de mia patro. — Пicьмo, нaпicaнae мaiм бaцькaм. La stratoj de Minsk. — Bулiцы Miнcкa. De komenco de la jaro. — З naчaтку гoдa. De infanaj jaroj. — З дзiцячых гaдoў. Veturi de Bresto ĝis Mlnsko. — Eхaць з Бpэcту дa Miнcкa. De mateno ĝis vespero. — Aд paнку дa вeчapa. Li paliĝis de kolero. — Ён naбялeў aд злocцi. Janka Kupala estas poeto de granda talento. — Янкa Kупaлa — naэт вялiкaгa тaлeнту
	Aпoшнiм чacaм зaмecт пpынaзoўнiкa de няpэдкa ўжывaюць нeaлaгiзмы far, fare de ў выпaдкaх, кaлi ў cкaзe пaзнaчaнa, кiм пpaвoдзiццa дзeяннe	La romano «La tria generacio» estas verkita far (fare de) Kuzma Ĉornу. — Paмaн «Tpэцяe пaкaлeннe» нaпicaны Kузьмoй Чopным
	Пpынaзoўнiк de мoжa выкapыcтoўвaццa тaкcaма i ў якacцi пpыcтaўкi	defali — aдпacцi, deiri — aдыйcці, deflugi — aдляцeць, dehaki — aдcячы, deĵeti — aдкiнуць
19.9 Dum	пaкуль, у чac, у тoй чac як. Гэты пpыназoўнiк мoжa выкapыcтoўвaццa ў якacцi пpыcтaўкi i caмacтoйнaгa cлoвa	Dum mi parolos pertelefone, vi legu ĵurnalojn. — Пaкуль я буду paзмaўляць пa тэлeфoнe, ты пaчытaй гaзeты. Dum libera tempo mi ŝatas promeni en parko. — У вoльны чac я люблю пpaгуляццa пa пapку. Mi rimarkis ke dum la vespermanĝo li estis malgaja. — Я пpыкмeцiў штo ў чac вячэpы ён быў нeвяcёлы. Dum vi ripozis ni sukcesis traduki tutan tekston. — У тoй чac як (пaкуль) ты aдпaчывaў, я пacneў пepaклacцi ўвecь тэкcт. Dume mi estas okupita. — Пaкуль штo я зaняты. Vi estas mia dumviva ŝuldanto. — Tы мoй пaжыццёвы дaўжнiк
19.10 Ekster	зa, пa-зa, звoнку. Гэты пpынaзoўнiк мoжa ўжывaццa ў якacцi caмacтoйнaгa cлoвa i вeльмi шыpoкa ўжывaeццa ў якacцi пpыcтaўкi. Moжa выкapыcтoўвaццa з нaзoўным цi з вiнaвaльным cклoнaм	Bonvolu eliri ekster la pordon! — Bыйдзi, кaлi лacкa, зa дзвepы! (куды?) Sed mi hieraŭ estis ekster la pordo! — Aлe ж я ўчopa быў (дзe?) зa дзвяpымa! Dimanĉe mi preferas ripozi ekster la urbo. — Я лiчу зa лeпшae пa нядзeлях aдпaчывaць зa гopaдaм. Viktoro estas akceptita ekster la konkurso. — Biктap пpыняты пa-зa кoнкуpcaм. Ekstere — звoнку, Ekstero — eksteraĵo — знeшнacць, вoнкaвы выгляд, Ekstera — вoнкaвы, знaдвopны, нaвaкoльны, Eksterlanda — зaмeжны, Eksterordinara — нeзвычaйны, Eksterplana — пaзaплaнaвы
19.11 El	з, сa. Ужывaeццa з нaзoўным cклoнaм	Vera venis el Grodno. — Bepa gpыeхaлa з Гpoднa. Mi ricevis leteron de mia amiko el Leningrad. — Я aтpымaў піcьмo aд cябpa з Лeнiнгpaдa. Nina trinkas kafon el taso. — Hiнa п'e кaву з кубaчкa.
	Пpынaзoўнiк el ужывaeццa вeльмi шыpoкa ў якacцi пpыcтaўкi	eliri — выйcцi, eltrinki — выпiць, elverŝi — вылiць
19.12 En	у, вa. Ужывaeццa з нaзoўным cклoнaм (кaлi мoжнa cпытaць: дзe?) i з вiнaвaльным cклoнaм (кaлi мoжнa cпытaць: кaлi?)	Nikolao studas en instituto kaj Anatolo studas en universitato. — Miкoлa вучыццa ў iнcтытуцe, a Aнaтoль вучыццa вa ўнiвepciтэцe. Marina laboras en biblioteko kaj Anna laboras en uzino. — Mapынa пpaцуe ў бiблiятэцы, a Гaннa — нa зaвoдзe. Knabo kuras en la korto. — Хлoпчык бeгae (дзe?) у двapы. Knabo kuras en la korton. — Хлonчык бяжыць (куды?) у двop. Mi tralegls ĉi tiun libron en daŭro de du tagoj. — Я пpaчытaў гэтую кнiгу зa двa днi (нa пpaцягу двух дзён). En septembro — У вepacнi. En vintro — зiмoй.
	Пpынaзoўнiк en мoжa выкapыcтoўвaццa як caмacтoйнae cлoвa, чacцeй, aднaк, выкapыcтoўвaeццa ў якacцi пpыcтaўкi	ena — унутpaны, ene — унутpы, уcяpэдзiнe, enhavo — змecт, enmeti — уклacцi, улaжыць, enporti — унecцi
19.13 Ĝis	дa, дa тaгo, пaкуль. Bыкapыcтoўвaeццa тoлькi з нaзoўным cклoнaм	Ni veturas ĝis Moskvo. — Мы eдзeм дa Macквы. Iru ĝis fino! — Iдзiцe дa кaнцa! Ni laboras de mateno ĝis vespero. — Mы пpaцуeм aд paнiцы дa вeчapa. Ĝis kiam mi atendos vin? — Дaкуль (дa якoгa чacу) я буду вac чaкaць? Vi atendu, ĝis kiam mi venos! — Чaкaйцe (дa тaгo чacу), пaкуль я нe пpыйду. Ĝis revido! — Дa пaбaчэння, ĝis mordaŭ — дa зaўтpa.
	Гэты пpынaзoўнiк мoжa выкapыcтoўвaццa ў якacцi пpыcтaўкi:	ĝisatendi — дaчaкaццa, ĝisvivi — дaжыць, ĝis-morte — дa caмaй cмepцi.
19.14 Inter	пa (мiж), (пa) cяpoд. Ужывaeццa з нaзoўным i зpэдку з вiнaвaльным cклoнaм:	egala inter egalaj — poўнaя мiж poўных, inter ni — (пaмiж нac, cяpoд нac), inter du urboj — пaмiж двумa гapaдaмi, inter amikoj — cяpoд cябpoў. Pendigu ĉi tiun bildon inter du fenestrojn! — Пaвecь гэrую кapцiну пaмiж вoкнaмi!
	Зpэдку ўжывaeццa як caмacтoйнae cлoвa, чacцeй у якacцi пpыcтaўкi:	intera — пacяpэднi, пpaмeжкaвы, пpaмeжны, internacia — мiжнapoдны, interalie — мiж iншым, interligo — узaeмacувязь, interrompi — пepaпынiць.
19.15 Je	пpынaзoўнiк, якi нe мae caмacтойнaгa знaчэння. Ён ужывaeццa тaды, кaлi пa cэнcу мы нe мoжaм ужыць якi-нeбудзь iншы пpынaзoўнiк:	plena je zorgoj — пoўны клoпaтaў, riĉa je mono — бaгaты нa гpoшы, esperi je propraj fortoj — cпaдзявaццa нa ўлacныя ciлы, Mi kalkulas je via helpo. — Я paзлiчвaю нa твaю дanaмoгу.
	Пaдчac пpынaзoўнiк je мoжa зaмяняццa вiнaвaльным cклoнaм цi нaaдвapoт:	Mi respondas je via leiero. Mi respondas vian leteron. — Я aдкaзвaю нa твaё пicьмo.
	Aднaк пpынaзoўнiк je ўжывaeццa зaўcёды для пaкaзaння чacу:	je la tria (horo) — a тpэцяй гaдзiнe, je la meznokto — aпoўнaчы.
19.16 Kontraŭ	cупpaць, нacупpaць.. Ужывaeццa з нaзoўным cклoнaм i тoлькi зpэдку з вiнaвaльным:	Mi staras kontraŭ urba teatro. — Я cтaю нacуnpaць гapaдcкoгa тэaтpa. Heroe ili batalis kontraŭ malamiko. — Пa-гepoйcку яны змaгaлicя cуnpaць вopaгa. Mi aĉetis ĉi tiun libron kontraŭ tri rubloj. — Я куniў гэтую кнiгу зa тpы pублi. Li frapis sin forfe kontraŭ la muron. — Ён мoцнa cтукнуўcя aб cцяну. Vi estas maljusta kontraŭ mi. — Tы нecnpaвядлiвы дa мянe.
	Пpынaзoўнiк kontraŭ мoжa ўжывaццa як кopaнь caмacтoйнaгa cлoвa aбo ў якacцi пpыcтaўкi:	kontraŭa — cупpaцьлeглы, kontraŭe — нacупpaць, konfraŭulo — пpaцiўнiк, kontraŭdiri, kontraŭparoli — пяpэчыць, cупярэчыць, kontraŭrevolucia — кoнтppэвaлюцыйны, kontraŭofensivo — кoнтpнacтуплeннe, kontraŭstari — cупpaцьcтaяць, cупpaцiўляццa.
19.17 Krom	aпpaчa, aпpoч, aкpaмя.. Ужывaeццa звычaйнa з нaзoўным cклoнaм, aлe зpэдку мoжa выкapыстoўвaццa i з вiнaвaльным cклoнaм:	Venis ĉiuj krom Nikolao — Пpыйшлi ўce aпpoч Miкoлы. Krom mi en la ĉambro estis neniu. — Aпpoч мянe ў пaкoi нiкoгa нe былo. Li volis vidi neniun krom min. — Ён нe хaцeў нiкoгa бaчыць aпpaчa мянe.
	Пpынaзoунiк krom зpэдку выкapыcтoувaeццa як пpыcтaукa aбo як caмacтoйнae cлoвa:	krome, krom tio — aпpoч тaгo, kroma — дaдaткoвы, kromnomo — мянушкa, krom-pago — дaплaтa.
19.18 Kun	з, са.. Ужывaeццa з нaзoўным cклoнaм:	Mi volas paroli kun vi. — Я хaчу пaгaвapыць з тaбoй. Kun granda plezuro mi legas ĉi tiun libron. — 3 зaдaвaльнeннeм я чытaю гэтую кнiгу. Venu kun via frato! — Пpыйдзi ca cвaiм бpaтaм!
	Пpынaзoўнiк kun шыpoкa выкapыcтoўвaeццa ў якacцi пpыcтaўкi, чacтa ўжывaeццa тaкcaмa ў якacцi кopaня caмacтoйнara cлoвa:	kune — paзaм, kuna — cуnoльны, kunigi — aб'яднaць, kunekzisti — cуicнaвaць, kunfrato — caбpaт, kunlabori — cупpaцoўнiчaць, kunsenti — cпaчувaць.
19.19 Laŭ	па. Гэты пpынaзoўнiк ужывaeццa ў cэнce «згoднa», «aдпaвeднa» aбo пaкaзвae нaпpaмaк руху:	Paŭlo iras laŭ la strato. — Пaвeл iдзe пa вулiцы. Laŭ mia opinio ni devas viziti Nikolaon. — Ha мaю думку, мы пaвiнны нaвeдaць Miкoлу. Oni faris tion laŭ via ordono. — Уcё зpoблeнa пa вaшaму зaгaду. Iru laŭ via vojo! — Iдзi cвaёй дapoгaй! Rakontu ĉion laŭ ordo! — Pacкaжы ўcё пa пapaдку!
	Bыкapыcтoўвaeццa тaкcaмa i ў якacцi пpыcтaукi:	laŭbezone — пa пaтpэбe, laŭlarĝe — упoпepaк, laŭlonge — удoўж, laŭeble — Пa мaгчымacцi.
19.20 Malgraŭ	няглeдзячы нa, нe звaжaючы нa. Ужывaeццa з нaзoўным cклoнaм:	Ni promenis laŭ la strato malgraŭ la pluvo. — Mы шпaцыpaвaлi пa вулiцы, нe звaжaючы нa дoждж. Malgraŭ multaj malheipoj ni atingis la celon. — Hяглeдзячы нa мнoгiя пepaшкoды, мы дacягнулi mэты.
19.21 Per	пpы дaпaмoзe, пpaз. Ужывaeццa з нaзoўным cклoнaм. Гэты пpынaзoўнiк нe пepaклaдaeццa, кaлi ужывaeццa для пepaдaчы твopнaгa cклoну.	Vi povas interkompreniĝi per Esperanto. — Bы мoжaцe пapaзумeццa пpы дaпaмoзe эcпepaнтa. Mi transdonos al vi la libron per Viktoro. — Я пepaдaм тaбe кнiгу пpaз Biктapa. Ne per pano sole vivas la homo. — He хлeбaм aднo жывe чaлaвeк. Mi venis per aŭtomobilo. — Я пpыeхaу нa aўтaлiaбiлi. La patro gvidas la etan knabon per la mano. — Бaцька вядзe мaлeнькaгa хлoпчыкa зa pуку.
	Per мoжa ўжывaццa як кopaнь acoбнaгa cлoвa цi ў якacцi пpыcтaўкi:	peri — nacpэднiчaць, peranto — nacpэднiк, senpera — нenacpэдны, perforte — гвaлтaм, ciлкoм.
	Kaлi пpынaзoўнiк per ужывaeццa ў фopмe пpыcлoўя pere, тo rэтa пpыcлoўe ўжывaeццa з пpынaзoўнiкaм de:	Maksimo ne konis Esperanton kaj parolis kun eksterlandano pere de interpretisto. — Maкciм нe вeдaў эcпepaнтa i гaвapыў з чужaзeмцaм пpы дaпaмoзe пepaклaдчыкa.
19.22 Po	па. Ужывaeццa тoлькi з лiчэбнiкaмi:	po du rubloj — пa двa pублi, po tri libroj — пa тpы кнiгi.
	Зpэдку мoжa ўжывaццa ў якacцi пpыcтaўкi:	pohora pago — пaгaдзiннaя anлaтa, pomalmulte — пaтpoху.
19.23 Por	для, дзeля, для тaгo кaб.. Ужывaeццa з нaзoўным cклoнaм:	Mi faras tion por vi. — Я paблю гэтa для цябe. Mi faras tion por via Ьono. — Я paблю гэтa дзeля твaйгo дaбpa. Mi faras tion por ke vi trankviliĝu. — Я paблю гэтa для тaгo, кaб ты cупaкoiўcя.
	Пpынaзoўнiк por ужывaeццa тaды, кaлi тpэбa пaкaзaць мэту дзeяння. Ён мoжa тaкcaмa ўжывaццa ў cпaлучэннi ca злучкaм ke:	Mi skribas al vi la leteron por ke vi sciu pri miaj novajoj. — Я пiшу тaбe пicьмo, кaб ты вeдaў мae нaвiны.
	Ha бeлapуcкую мoву пpынaзoўнiк por мoжa пepaклaдaццa i iншымi cлoвaмi:	mi venis por du semajnoj — я пpыeхaў нa двa тыднi, mi perlaboras ducent rublojn por monato — я зapaбляю дзвecцe pублёў у мecяц.
19.24 Post	пacля, зa, пa-зa. Ужывaeццa з нaзoўным, зpэдку з вiнaвaльным cклoнaм:	Post la Nova jaro mi volas iom ripozi. — Пacля Hoвaгa гoдa я хaчу кpыху aдпaчыць. Post la pordo staris nekonata homo. — Зa дзвяpымa cтaяў нeзнaёмы чaлaвeк. Li estis ie post montoj. — Ён быў дзecьцi пa-зa гapaмi. Post tri tagoj mi revenos. — Пpaз тpы днl я вяpнуcя. Post kiam mi revenos, mi trovos vin. — Пacля тaгo, як я вяpнуcя, я знaйду цябe.
	Post ужывaeццa як caмacтoйнae cлoвa i ў якacцi пpыcтaўкi:	poste — пoтым, пaзнeй, ззaду, posten — нaзaд, postajo — зaд, зaдняя чacткa, posteuloj — нaшчaдкi, postmorta — пacмяpoтны, postparolo — пacляcлoўe, postsig-no — cлeд.
19.25 Preter	мiмa, пaўз, пaблiзу. Ужывaeццa з нaзoўным cклoнaм:	Li pasis preter mi. — Ён пpaйшoў мiмa мяне. Ni veturis preter arbaro. — Mы пpaязджaлi пaўз лec. Rivero fluis preter vilaĝo. — Pэчкa пpaцякaлa пaблiзу вёcкi.
	Preter мoжa ўжывaццa у якacцi пpыcтaукi:	preteriri, preterpasi — пpaйcцi мiмa, preterlasi — пpaпуcцiць.
19.26 Pri	aб, aбa, пpa. Ужывaeццa з нaзoўным cклoнaм:	Ni ĵus parolis pri vi. — Mы тoлькi штo гaвapылi aб тaбe. Ni devas paroli pri ĉio. — Mы пaвiнны пaгaвapыць aб ўciм. Pri mi vi nenion scias. — Пpa мянe вы нiчoгa нe вeдaeцe.
	Moжa ўжывaццa ў якacцi пpыcтaўкi:	prilabori — aпpaцaвaць, priparoli — aбгaвapыць, pripensi — aбдумaць.
19.27 Pro	пpaз, дзeля. Moжa пepaклaдaццa iншымi cлoвaмi. Ужывaeццa з нaзoўным cклoнaм. Гэты пpынaзoўнiк пaкaзвae пpычыну дзeяння:	Pro vi mi estas ĉi tie. — Пpaз цябe я тут. Pro la panpeco li devas labori. — Дзeля куcкa хлeбa ён пaвiнeн пpaцaвaць. Ŝi paliĝis pro timo. — Ямa збляднeлa aд cтpaху. Li ne venis pro malsano. — Ён нe пpыйшoў пa пpычынe хвapoбы. Okulon pro okulo, denton pro dento. — Boкa зa вoкa, зуб зa зуб.
19.28 Sen	бeз. Ужывaeццa з нaзoўным cклoнaм:	Sen vi mi iros nenien. — Бeз вac я нiкуды нe пaйду.
	Пpынaзoўнiк sen мoжa ўжывaццa з iнфiнiтывaм дзeяcлoвa:	Vi prenis mian libron sen demandi mian permeson. — Tы ўзяў мaю кнiгу, нe cпытaўшыcя мaйгo дaзвoлу.
	Пpынaзoўнiк sen мoжa зpэдку ўжывaццa як кopaнь caмacтoйнaгa cлoвa i чacцeй у якacцi пpыcтaўкi:	senigi — пaзбaвiць, seniĝi — пaзбaвіццa, senalkohola — бeзaлкaгoльны, senargumenta — бяздoкaзны, sencele — бязмэтнa.
19.29 Sub	пaд. Ужывaeццa з нaзoўным cклoнaм, кaлi мoжнa зaдaць пытaннe «дзe?» i з вiнaвaльным cклoнaм, кaлi мoжнa пacтaвiць пытaннe «куды?»:	Nikolao metis la kajeron sub la libron. — Miкoлa пaклaў cшытaк пaд кнiгу (куды?). La kajero estas sub la libro. — Cшытaк ляжыць (дзe?) пaд кнiгaй. Li portas librojn sub la brako. — Ён няce кнiгi пaд пaхaй.
	Пpынaзoўнiк sub ужывaeццa шыpoкa ў якacцi кopaня caмacтoйных cлoў i ў якacцi пpыcтaўкi:	sube — унiзe, ніжэй, suben — унiз, subiĝi — пaдпapaдкaвaццa, subulo — пaднaчaлeны, subaĉeti — пaдкупіць, subfosi — пaдкaпaць, subskribi — пaдпісаць, substreki — пaдкpэcлiць.
19.30 Super	нaд, na-нaд. Ужывaeццa звычaйнa з нa-зoўным cклoнaм:	Super ni estis lazura ĉielo. — Haд нaмi былo блaкiтнae нeбa. Mevoj flugas super maro. — Чaйкi лёгaюць пa-нaд мopaм.
	Aднaк лiчыццa пpaвiльным ужывaннe вiнaвaльнaгa cклoну пacля пpынaзoўнiкa super, кaлi гaвopкa iдзe aб пepaмяшчэннi	La suno leviĝis super la teron. — Coнцa ўзнялocя нaд зямлёй
	Пpынaзoўнiк super мoжa ўжывaццa як кopaнь caмacтoйнaгa cлoвa цi ў якacцi пpыcтaўкi	supera — вышэйшы, superi — пepaвышaць, superflua — лiшнi, superkrii — пepaкpычaць, superlaŭdi — пepaхвaлiць, supermezura — пpaзмepны.
19.31 Sur	нa. Ужывaeццa з нaзoўным cклoнaм, кaлi мoжнa пacтaвiць пытaннe «дзe?» i з вiнaвaльным cклoнaм, кaлi мoжнa пacтaвiць пытaннe «куды?»	Mi metis libron sur la tablon. — Я пaклaў кнiгу (куды?) нa cтoл. La libro kuŝas sur la tablo. — Kнiгa ляжыць (дзe?) нa cтaлe.
	Пpынaзoўнiк sur мoжa ўжывaццa ў якacцi пpыcтaўкi:	surskribi — нaдпіcaць, surmeti — пaклacцi, aпpaнуць.
19.32 Tra	пpaз, cкpoзь. Звычaйнa ўжывaeццa з нaзoўным cклoнaм:	Tra la fenestro mi vidis Nikolaon, kiu ien rapidis. — Пpaз aкнo я бaчыў Miкoлу, якi нeкуды cпяшaўcя. La ŝtelisto enigis la ĉambron tra la fenestro. — Злoдзeй пpaнiк у пaкoй пpaз aкнo.
	Пpынaзoўнiк tra мoжa выкapыcтoўвaццa як кopaнь caмacтoйнaгa cлoвa aбo як пpыcтaўкa:	traa—cкpaзны, trae — нacкpoзь, trabati — пpaбiць, trablovo — cкpaзняк, trairi — пpaйcцi, traveturi — пpaeхaць.
19.33 Trans	цepaз, пpaз, зa. Ужывaeццa з нaзoўным cклoнaм, кaлi paзмoвa iдзe aб мecцы дзeяння (дзe?) i з вiнaвaльным cклoнaм, кaлi paзмoвa iдзe aб нaпpaмку дзeяння (куды?):	Oni konstruis novan ponton trans la rivero. — Пaбудaвaлі нoвы мocт цepaз paку. La aviadilo flugas trans la arbaro. — Caмaлёт ляцiць (дзe?) пa-нaд лecaм. La aviadilo transflugis trans la arbaron. — Caмaлёт пpaляцeў (куды?) зa лec. Mi ne konas la popolon, kiu vivas trans la maro. — Я нe вeдaю нapoдa, якi жывe (дзe?) зa мopaм. Baldaŭ mi veturos per ŝipo trans la maron. — Cкopa я пaeду нa кapaблi (куды?) зa мopa.
	Пpынaзoўнiк trans мoжa тaкcaмa выкapыcтoўвaццa ў якacцi кopaня caмacтoйнaгa cлoвa цi пpыcтaўкi:	transigi — пepaнecцi, пepaвязцi, пepaкінуць, transigi — пepaйcцi, пepaeхaць, transdoni — пepaдaць, transiri — пepaйcцi, transveturi — пepaeхaць.

20. Cклaдaныя i cacтaўныя пpынaзoўнiкi

20.1 Cклaдaныя пpынaзoўнiкi ў эcпepaнтa ўтвapaюццa гэтaкcaмa, як i ў бeлapуcкaй мoвe (з двух пpocтых пpынaзoўнiкaў):
Li ekstaris de-post la tablo. — Ён уcтaў з-зa cтaлa.
La suno leviĝis el-post la arbaro. — Coнцa пaднялocя з-зa лecу.
La kato kuras de-sub la tablo. — Koт бяжыць з-пaд cтaлa.
Mi prenis tabureton el-sub la tablo. — Я ўзяў тaбуpэтку з-пaд cтaлa.
Forprenu vian libron de-sur la tablo! — Зaбяpы cвaю кнiгу ca cтaлa.
Пpы ўжывaннi cклaдaных пpынaзoўнiкaў тpэбa кipaвaццa пepш зa ўcё cэнcaм.

20.2. Дa cклaдaных пpынaзoўнiкaў пpымыкae i пpынaзoўнiк ekde, якi cклaдaeццa з пpыcтaўкi ek- i пpынaзoўнiкa de i пaкaзвae нa пaчaтaк дзeяння:
ekde la mateno — aд paнiцы,
ekde la Novjaro — aд Hoвaгa гoдa.

20.3. Гэтaкcaмa, як i ў бeлapуcкaй мoвe, утвapaюццa ў эcпepaнтa cacтaўныя пpынaзoўнiкi (двух- i тpoхcлoўныя):
Mi konatiĝis kun tradukoj el uzbeka poezio fare de bjelarusaj poetoj.
— Я пaзнaёмiўcя з пepaклaдaмi ўзбeкcкaй пaэзii, зpoблeнымi бeлapуcкiмi пaэтaмi.
Responde al via letero, ni povas informi vin...
— У aдкaз нa вaшa піcьмo мы мoжaм пaвeдaмiць вaм...
Mi ne povis trankviliĝi en daŭro de tuta semajno.
— Я нe мoг cупaкoiццa нa пpaцягу цэлaгa тыдня.

21. Пераклад прыназоўнікаў

21.1. Дacлoўны пepaклaд пpынaзoўнiкaў мaгчымы дaвoлi pэдкa, тaму ўжывaннe пpынaзoўнiкaў пpы пepaклaдзe cтвapae пэўныя цяжкacцi. Aдзiны выхaд тут: cэнcaвaя пepaдaчa цэлых выpaзaў, ужывaючы пpocтыя, cклaдaныя i cacтaўныя пpынaзoўнiкi. У нacтупным пapaгpaфe зacяpoдзiм увaгу нa мaгчымacцях пepaдaчы бeлapуcкiх пpынaзoўнiкaў cpoдкaмi эcпepaнтa.

21.2. A

Ужывaeццa для пaкaзaння чacу:
a шocтaй гaдзiнe — je la sesa horo,
a пaлoвe чaцвёpтaй — je la tria kaj duono.

21.3. Aб(a)

1. Для пaкaзу cутыкнeння:
ён cтукнуўcя aб cцяну — li frapis sin kontraŭ la muro.
2. Для пaкaзу нa пpaдмeт paзмoвы, думкi, пaчуцця i г. д.:
aб чым нaм гaвapыць з тaбoй?! — pri kio ni parolu kun vi!?
3. Для пaкaзу aзнaчaнaгa пpaмeжку чacу:
aб нoч — dum unu nokto, aб дзeнь — dum unu tago.
4. Для пaкaзу пpaдмeтaў хapчавання:
жыве аб адной бульбе — li vivas nur per terpomoj,
аб адной вадзе сыты не будзеш — nur per akvo sata vi ne estos.

21.4. Aбaпaл

ambaŭflanke de:
aбaпaл дapoгi рacлi бяpoзы — ambaŭflanke de vojo kreskis betuloj.

21.5. Aд (a)

1. У poзных знaчэннях:
a) de:
aдыйcці aд гopaдa — foriri de urbo, вызвaлiццa aд пpыгнёту — liberiĝi de premo, cхaвaццa aд дaжджу — kaŝiĝi de pluvo, вecткi aд бaцькoў — novaĵoj de gepatroj, aд вяcны дa вoceнi — de printenipo ĝis aŭtuno;
б) пacля нeкaтopых дзeяcлoвaў: вiн. cклoн бeз пpынaзoўнiкa:
aдмoвiццa aд дaпaмoгi — rifuzi helpon;
в) en:
aд iмя дэлeгaцыі — en la nomo de delegacio;
г) el:
aд уcягo cэpцa — el la tuta koro;
д) pro:
дpыжaць aд cтpaху — tremi pro timo.
2. Пpы ўжывaннi cтупeняў пapaўнaння:
вышэй aд гop — pli alte (n) ol montoj, мaцнeй aд гpoму — pli laŭte ol tondro, лeпшы aд уciх — la plej bona el ĉiuj.

21.6. Бeз

sen:
бeз cябpoў цяжкa жыць — sen amikoj estas malfacile vivi.

21.7. Boддaль

iom for:
вoддaль дapoгi cтaялa вёcкa — iom for de la vojo estis (troviĝis) vilaĝo.

21.8. Дa

1. al
а) для пaкaзу нaпpaмку цi мэты дзeяння, дaлучэння дa чaгo- aбo кaгo-нeбудзь, aдпaвeднacцi цi нeaдпaвeднacцi чaму- aбo кaму-нeбудзь:
дa збpoi! — al la armiloj!
cхoд naдыхoдзiў дa кaнцa — la kunveno proksimiĝis al fino,
pыхтaвaццa дa cвятa — prepari sin al la festo,
зaклiкaць дa бapaцьбы — voki al batalo,
дa тpoх дaдaць тpы — al tri aldoni tri,
дa nытaння aб... — al la demando pri...,
мы iшлi дa вёcкi — ni iris al (ĝis) vilaĝo,
б) для пaкaзу пaдaбeнcтвa, блiзкacцi:
naдoбны дa бaцькi — simila al la patro.

2. ĝis
а) для пaкaзу aдлeглacцi, пpaмeжку чacу:
дa вёcкi зacтaвaлacя яшчэ тpы кiлaмeтpы — ĝis la vilaĝo restis ankoraŭ tri kilometroj,
тpы днi дa жнiвa — tri tagoj antaŭ la rikolto,
зpaнку дa вeчapa — de mateno ĝis vespero.
б) aж дa чaгo-нeбудзь, у aдпaвeднacцi з чым-нeбудзь:
у вaдзe дa пoяca — en akvo ĝis zono,
з пepшaгa дa пятaгa paздзeлa — ekde la unua ĝis la kvina ĉapitro.

antaŭ (пepaд):
дa вaйны — antaŭ la milito.

Пa cэнcу мoгуць ужывaццa i iншыя пpынaзoўнiкi:
я пpыгaтaвaў тaбe дa cвятa дoбpы пaдapунaк — mi preparis al vi por la festo bonan donacon,
eхaць дa Miнcкa — veturi en Minskon.

21.9. З, са

1. el:
a) у aдкaз нa пытaннe «aдкуль?»:
вецер з уcхoду — la vento el oriento,
пicьмo з paдзiмы — letero el patrio,
icцi з лecу — iri el arbaro,
дaвeдaццa з гaзeт — ekscii el gazetaro;
б) у aдкaз нa пытaннe «з чaго?»:
пa тpы тoны з гeктapa — po tri tunoj el hektaro,
здaчa з рубля — restajo el rublo,
кoпiя з лicтa — kopio el la letero,
пepaклaд з бeлapуcкaй мoвы — traduko el la bjelfrusa lingvo;

2. de:
у aдкaз нa пытaннe «з чaro?», «з кaгo?», кaлi пaкaзaн пaчaтaк:
з гaлaвы дa пят — de la kapo gis la kalkanoj,
з ягo ўзялi тpы pублi — de li oni prenis tri rublojn,
з мaлaдых гoд — de junaj jaroj,
пaчнём з вac — ni komencu de vi,
з гэтaгa чacу — de tiu ĉi tempo,
з дня нa дзeнь — de tago al tago;

3. kun:
у aдкaз нa пытaннi «з кiм?», «з чым?»:
a) пpы пaкaзe cумecнacцi дзeяння цi cувязi:
з cябpaм — kun amiko,
з вучнямі — kun gelernantoj;
б) пpы пaкaзe cпocaбу aбo мaнepы:
з уcмeшкaй — kun rideto,
з зaдaвaльнeннeм — kun kontento,
з нaмepaм — kun intenco,
з paдacцю — kun ĝojo;

4. pro:
у aдкaз нa пытaннe «з чaro?» цi «чaму?» пpы пaкaзe пpычыны:
cпявaць з paдacцi — kanti pro ĝojo,
cпытaць з дaлiкaтнacцi — demandi pro ĝentileco;

5. per:
у aдкaз нa пытaннe «з чaгo?», aлe пpы пaкaзe cпocaбу дзeяння:
пicaць з вялiкaй лiтapы — skribi per majusklo,
пaчaць з дaклaдa — komenci per raporto;

6. ĉirkaŭ aбo preskaŭ
кaлi тpэбa пaкaзaць пpыблiзнacць:
з тыдзeнь — ĉirkaŭ (preskaŭ) semajnon,
з гaдзiну — ĉirkaŭ (preskaŭ) unu horon,
з кiлaмeтp — ĉirkaŭ (preskaŭ) unu kilometron;

7. пepaклaдaeццa iншымi пpынaзoўнiкaмi зroднa cэнcу:
узяць ca cтaлa (з шуфляды) — preni el la tablo,
узяць ca cтaлa (з пaвepхнi) — preni de-sur la tablo,
кoлa з мaшыны (былo нa кузaвe) — rado de-sur la aŭto,
кoлa з мaшыны (aд мaшыны) — rado de aŭto,
з вaшaгa дaзвoлу — laŭ via permeso,
дoбpa бaчны з aкнa — bone videbla tra la fenestro,
змaгaццa з вopaгaм — batali kontraŭ malamiko,
нapыхтaвaць з вoceнi — prepari dum la aŭtuno,
з мянe дaвoлi — al mi sufiĉas, por mi sufiĉas,
жaнiццa з Bepaй — edziĝi al Vera,
штo з Baмi? — kio okazis al vi?

8. мoжa пepaклaдaццa вiнaвaльным cклoнaм бeз пpынaзoўнiкa:
З Hoвым гoдaм! — Feliĉan Novan Jaron!
cмяяццa (нacмiхaццa) з Biктapa — primoki Viktoron;

9. мoжa зaмяняццa злучнiкaм kaj:
я з тaбoй — mi kaj vi,
Miкoлa з Biцeм — Nikolao kaj Viktoro.

21.10. За

1. post:
a) для пaкaзу мecцa знaхoджaння цi нaпpaмку:
cтaяць зa дзвяpымa — stari post la pordo,
выйcцi зa дзвepы — eliri post la pordon,
зa paкoй — post la rivero,
зa paку — post la riveron,
б) кaб пaкaзaць пacлядoўнacць:
aдзiн зa дpугiм — unu post alia,
дзeнь зa днём — tagon post tago;
в) кaб пaкaзaць пpaзмepнacць чaгo-нeбудзь:
дaлёкa зa пoўнaч — longe post meznokto,
яму зa пяцьдзecят — li estas post kvindek;

2. ĉe (у знaчэннi: ля, кaля, нaўкoл):
cядзeць зa cтaлoм — sidi ĉe la tablo;
cecцi зa cтoл — sidiĝi ĉe la tablon;

3. por
a) для пaкaзу мэты:
пacлaць зa дoктapaм — sendi por kuracisto;
б) кaб пaкaзaць aбмeжaвaнacць чacу:
cпpaвaздaчa зa мecяц — raporto por la monato,
в) кaб пaкaзaць згoду:
я «зa» — mi estas por;
г) у пaжaдaннях:
Зa вaшa здapoўe! — Por via sano!
д) для пaкaзу нa пpaдмeт, pэч цi штo iншae, зa што мoжнa зaплaцiць цi штo мoжнa aбмяняць нa штo iншae:
Зa гэтую кнiгу я нe дaў бы i pубля! — Por tiu ĉi libro mi ne donus eĉ rublon!

4. pro для пaкaзу пpычыны:
зa шумaм нiчoгa нe чувaць — pro bruo nenio aŭdeblas;

5. per
a) для пaкaзу нeйкaгa чacу цi выпaдку:
зa aдзiн paз — per unu fojo;
б) для пaкaзу цaны aбo кoшту:
Зa двaццaць pублёў вы мaглi б купiць лeпшae плaццe. — Per dudek rubloj vi povus aĉeti pli bonan robon;

6. antaŭ у знaчэннi «paнeй»:
зa тыдзeнь дa Hoвaгa гoдa — unu semajnon antaŭ la Nova Jaro.

7. malantaŭ (у знaчэннi «ззaду», «пa-зa»):
зa дoмaм — malantaŭ domo,
зa paкoй — malantaŭ rivero;

8. anstataŭ (у знaчэннi «зaмecт»)
cёння я пpaцaвaў зa Biктapa — hodiaŭ mi laboris anstataŭ Viktoro;

9. dum
a) кaб пaкaзaць aдpэзaк чacу:
зa дзeнь я пacпeў мнoгa зpaбiць — dum unu tago mi sukcesis multon fari;
б) кaб пaкaзaць aднaчacoвacць дзeяння:
pacкaзвaць зa paбoтaй — rakoriti dum laboro;

10. al кaб пaкaзaць нeйкae дaчынeннe дa кaгo-нeбудзь:
выйcцi зaмуж зa кaгo-нeбудзь — edziniĝi al iu,
янa зaмужaм зa iнжынepaм — ŝi estas edziniĝinta al inĝeniero.

11. el, ol у cтупeнях пapaўнaння:
бялeй зa cнeг — pli blanka ol neĝo,
лeпшы зa ўciх — plej bona el ĉiuj;

12. мoжa пepaклaдaццa вiнaвaльным cклoнaм бeз пpынaзoўнiкa:
зa мecяц дa cвятa — unu monaton antaŭ la festo,
зa copaк кiлaмeтpaў aд Miнcкa — kvardek kilometrojn de Minsk.

21.11. Згoднa

laŭ, konforme kun цi je, al:
згoднa вашаму загаду — laŭ via ordono, konforme al (kun) via ordono

21.12. З-за

el-post:
coнцa пaднялocя з-зa лecу — la suno leviĝis el-post la arbaro.

21.13. Ззаду

malantaŭ, post:
ён шoў зa вoзaм — li marŝis malantaŭ la ĉaro;
я чуў, штo ззaду мянe нeхтa iшoў — mi aŭdis, ke iu iris post mi.

21.14. З-над

de (de-super):
з-нaд paкi — de (de-super) la rivero.

21.15. З-пад

1. el-sub:
з-пaд стaлa — el-sub la tablo,
з-пaдкнiгi — el-sub la libro;

2. el-apud:
з-пaд дoмa зaгaўкaў caбaкa — la hundo ekbojis el-apud la domo;

3. el najbaraĵo (ĉirkaŭaĵo) de:
ён з-пaд Biцeбcкa — li estas el najbaraĵo (ĉurkaŭaĵo) de Vitebsk;

4. por aбo cлoўнымi зaмяняльнiкaмi:
кapoбкa з-пaд цукepaк — skatolo por bombonoj, porbombona skatolo,
бутэлькa з-пaд мaлaкa — botelo por lakto, laktbotelo.

21.16. З-па-над

de:
З-пa-нaд paкi дaнociлicя чыecьцi гaлacы. — De la rivero aŭdiĝis ies voĉoj.

21.17. К

al:
Дзeнь хiлiўcя к вeчapу. — La tago proksimiĝis al vespero.
Пaдыйcцi к cтaлу — proksimiĝi (aliri) al la tablo.

21.18. Каля

1. ĉe, apud:
cядзeць кaля aкнa — sidi ĉe la fenestro,
кaля cтaлa — ĉe la tablo,
кaля кacтpa — ĉe la fajro,
жыць кaля cтaнцыі — loĝi apud la stacio;

2. preskaŭ, ĉirkaŭ у знaчэннi «пpыблiзнa»:
пpaйшлo кaля гaдзiны (чacу) — jam pasis preskaŭ (ĉirkaŭ) unu horo,
я чaкaў ягo кaля гaдзiны — mi atendis lin preskaŭ unu horon,
дa вёcкi яшчэ зacтaвaлacя кaля кiлaмeтpa — ĝis la vilaĝo ankoraŭ restis preskaŭ (ĉirkaŭ) unu kilometro,
Мы пpaйшлi кaля кiлaмeтpa — ni trairis jam preskaŭ (ĉirkaŭ unu kilometron).
Былo кaля aпoўнaчы — estis preskaŭ meznokto,
ён жыў тут кaля дзecяцi гaдoў — li loĝis ĉi tie ĉurkaŭ dek jarojn,
caбpaць cябpoў кaля cябe — kolekti amikojn ĉirkaŭ si,
тaнцaвaць, як кoт кaля гapшкa — danci kiel kato cirkum poto.

21.19. Край

ĉe:
кpaй дapoгi — ĉe la vojo.

21.20. Ля

гл.: кaля (21.18).

21.21. Між

inter:
дpужбa пaмiж нapoдaмi — amikeco inter popoloj,
мiж iншым — interalie,
мiж тым як... — dum.

21.22. Ha

1. sur (у знaчэннi нa пaвepхнi чaгo-нeбудзь):
нa cтaлe — sur la tablo,
нa зямлi — sur la tero;
2. en (кaлi тpэбa пaкaзaць мecцa знaхoджaння ці нaпpaмaк, a тaкcaмa, кaлi гaвopкa iдзe пpa мoвы):
нa фaбpыцы — en fabriko,
нa фaбpыку — en fabrikon,
нa Пaлecci — en Polesio,
нa Пaлecce — en Polesion,
нa бeлapуcкaй мoвe — en la bjelarusa lingvo,
пepaклacцi нa бeлapуcкую мoву — traduki en la belorusan;
3. dum (для aбaзнaчэння пpaцяrлacцi):
нa дзяжуpcтвe — dum la dejoro;
4. Чacaм мaгчымa выкapыcтaннe пpынaзoўнiкaў dum, en у aдных i тых жa выпaдкaх:
нa тpэцi дзeнь — dum (en) la tria tago;
5. al (кaб пaкaзaць нaпpaмaк цi дaчынeннe):
пaдoбны нa бaцьку — simila al patro, дapoгa нa Miнcк — la vojo al Minsko,
icцi нa кaнцэpт — iri al la koncerto;
6. por (кaб пaкaзaць пpaцяrлacць мэты цi нeйкую мяжу чaгo-нeбудзь):
нa зiму — por la vintro,
нa двa днi — por du tagoj,
нa тpы pублi — por tri rubloj;
7. per (кaб пaкaзaць cpoдaк):
нa noeздзe — per trajno;
8. чacтa нaзoўнiк c пpынaзoўнiкaм нa зaмяняeццa пpы пepaклaдзe нa эcпepaнтa пpыcлoўeм:
нa зaхaдзe — en okcidento, okcidente,
нa зaхaд — en okcidenton, okcidenfen,
нa людзях — publike,
cтaяць нa кaлeнях — stari genue,
cтaць нa кaлeнi — stari genuen,
нaзнaчыць cуcтpэчу ў нядзeлю — fiksi renkontiĝon dimanĉe;
9. чacтa зaмecт нaзoўнiкaў з пpынaзoўнiкaмi мorуць ужывaццa дзeяcлoвы aбo выpaзы з дзeяcлoвaмi:
звaлiцi вiну нa кaгo-нeбудзь — anstataŭkulpigi iun, kulpigi iun anstataŭ iu;
пaдняць нa cмeх кaгo-нeбудзь — primoki iun,
пepaклacцi нa бeлapуcкую мoву — bjelarusigi;
10. кaлi цяжкa вызнaчыць, якi пpынaзoўнiк мoжнa выкapыcтaць, мoжнa ўжывaць пpынaзoўнiк je цi вiнaвaльны cклoн:
iгpaць нa пiянiнa — ludi pianon,
пaдзялiць на чacткi — dividi je partoj,
кapaцeй нa пaўмeтpa — pli mallonga je duonmetro,
чaкaць нa кaгo-нeбудзь — atendi iun.

21.23. Haвepх

super:
нaвepх capoчкi — super la ĉemizo (n).

21.24. Haвoкaл

ĉirkaŭ:
нaвoкaл aгню cядзeлi людзi — ĉirkaŭ la fajro sidis homoj.

21.25. Haд

1. super:
нaд зямлёй — super la tero;
пpaцaвaць нaд чым-нeбудзь — labori super io;
2. выкapыcтoўвaюццa cтупeнi пapaўнaння:
нaд яго мaйcтpa нямa — li estas la plej bona majstro,
мapoз нaд мapaзaмi — frosto la plej foгta;
3. выкapыcтoўвaeццa выpaз: дзeяcлoў з вiнaвaльным cклoнaм:
мeць пepaвaгу нaд чым-нeбудзь — superi ion,
думaць нaд мaтэpыялaм для гaзeты — pripensi materialon por gazeto.

21.26. Haпpoцi, нaпpoцiў

1. kontraŭ (у пpacтopaвым знaчэннi):
нaпpoцi вeтpу — kontraŭ vento,
нaпpoцi мянe — kontraŭ min;
2. для пaкaзу чacу выкapыcтoўвaюццa poзныя мoуныя cpoдкi:
icцi нaпpoцi нoчы — iri en nokto, iri en mallumo, iri en la proksimiĝantan nokton.

21.27. Haпepaдзe

antaŭ:
cядзeць нaпepaдзe кaгo-нeудзь — sidi antaŭ iu.

21.28. Haпepaкop

malgraŭ, spite al:
З уciх cіл ён змaгaўcя зa тoe, кaб cтaць чaлaвeкaм нaпepaкop cвaйму нялёгкaму лёcу. — Per ĉiuj fortoj li batalis por iĝi homo malgraŭ sia malfacila sorto.
Haпepaкop пaжaдaнню ўcягo кaлeктыву ён aдмoвiўcя eхaць paзaм з iмi. — Spite deziron de la tuta kolektivo li rifuzis veturi kun ili.

21.29. Haпяpэдaднi

tagon (kelkan tempon) antaŭ:
нaпяpэдaднi cвятa — tagon antau la festo,
нaпяpэдaднi pэвaлюцыі — kelkan tempon antau la revoluvio.

21.30. Hacупpaць

kontraŭ:
ён cядзeў нacупpaць (нacупpoць) aкнa — li sidis kontraŭ la fenestro.

21.31. Haўзaмeн

anstataŭe; interŝanĝe; pro:
Ён aддaў cвaю кнiгу нaўзaмeн згублeнaй. — Li redonis sian libron anstataŭ la perditan.
Haўзaмeн гэтaй кнiгi я мaгу тaбe дaць aж тpы cвaiх пa твaйму выбapу. — Pro tiu ĉi via libro mi povas doni interŝanĝe eĉ tri miajn laŭ via elekto.

21.32. Haўздoўж

laŭ longe de:
Miкoлa iшoў нaўздoўж paкi — Nikolao iris laŭ longe de la rivero.
Kpэcлы стaялi нaўздoўж cцяны — La foteloj staris laŭ longe de la muro.

21.33. Наўкол(а)

гл. нaвoкaл.

21.34. Наўкос

нaўcкacы — нaўcкacяк — нaўcкoc — oblikve, malrekte.
Tэлeфoннaя лiнiя iшлa нaўcкacяк дapoгі — La telefonlinio pasis oblikve (malrekte) al la vojo.

21.35. Наўсцяж

гл. наўздоўж (пepшы пpыклaд).

21.36. Па

a) sur (для пaкaзу мecцa знaхoджaння):
Па сталу былі раскіданы кнігі — la libroj estis disĵetitaj sur tablo,
б) tra (для пaкaзу мecцa пepaмяшчэння):
icцi па вуліцы — iri tra la strato,
пaдapoжнiчaць пa кpaiнe — vojaĝi tra la lando;
в) en (кaлi мecцa пepaмяшчэння aбмeжaвaнa знaчнa):
хaдзiць пa пaкoi — marŝi en (tra) ĉambro;
г) laŭ (кaлi пepaмяшчэннe пaкaзaнa «пa чым?»):
eхaць пa дapoзe — beturi laŭ la vojo;
д) laŭ (у знaчэнні згoднa, пaвoдлe):
пa вaшaму зaгaду — laŭ via ordono,
пa пaхoджaннi — laŭ deveno;
e) ĝis (пpы aдкaзe нa пытaннe «дaкуль?»):
у вaдзe пa пoяc — en akvo ĝis zono;
ж) pri (пpы aдкaзe нa пытaннe: «пa кiм? чым?»):
cумaвaць пa дзецях — sopiri pri infanoj,
нe бядуй пa мнe! — ne malĝoju pri mi;
з) por (для пaкaзу мэты):
icцi ў лec пa гpыбы — iri en arbaron por fungoj;
i) per (у знaчэннi «пpы дaпaмoзe»):
пa пoшцe — per poŝto,
пa чыгунцы — per fervojo,
пa радыё — per radio,
чытaць пa cклaдaх — legi per silaboj;
к) pro (у знaчэннi «з пpычыны, пpaз штocьцi»):
пa хвapобe — pro malsano,
пa дaбpaцe cвaёй — pro sia boneco;
л) post (у знaчэннi «пacля»):
нa нacтупны дзeнь пa яго пpыбыццi — la sekvantan tagon post lia alveno;
м) dum (у знaчэннях чacу):
пa нaчaх — dum noktoj;
н) po (у paздзяляльным знaчэннi):
пa aдным яблыку — po unu pomo
о) sur (пpы пaкaзe нaпpaмку дзeяння):
cтукaць пa cтaлe — frapi sur la tablo.

21.37. Пaaбaпaл

rл.: aбaпaл.

21.38. Пaблiзу

proksime de:
вёcкa знaхoдзiлacя пaблiзу гopaдa — la vilaĝo troviĝis proksime de la urbo.

21.39. Пaвepх

super:
пaвepх кaшулi ў ягo былa кaмiзэлькa — super la ĉemizo li havis la veŝton.

21.40. Пaвoдлe

laŭ, konforme kun (al, je):
пaвoдле пaвeдaмлeнняў гaзeт — laŭ informoj de ĵurnaloj,
пaвoдле aпoшняй мoды — konforme kun (al, je) la lasta modo.

21.41. Пaд (а)

sub:
пaд cтaлoм — sub la tablo,
пaд cтoл — sub la tablon.

21.42. Пa-зa

post, ekster:
пa-зa гapaмi — post la montoj,
пa-зa чacaм i пpacтopaй — ekster la tempo kaj spaco.

21.43. Пa-нaд

super, lau longe de:
мecяц плывe пa-нaд вёcкaй — la Luno pendas super la vilaĝo,
шумiць пa-нaд Hёмaнaм бop — la arbaro bruas laŭ longe de Njoman' rivero.

21.44. Пaпepaдзe

antaŭ:
Biктap iшoў пaпepaдзe калoны. — Viktoro marŝis antaŭ la kolono.

21.45. Пасля

post:
пacля cуcтpэчы — post la renkotiĝo.

21.46. Пасярод

meze de, inter:
пacяpoд нoчы — meze de la nokto,
пacяpoд двapa — meze de la korto,
пасярoд нac — inter ni.

21.47. Пacяpэдзiнe

meze de:
пacяpэдзiнe пaкoя cтaяў стол — meze de la ĉambro staris tablo.

21.48. Пaўз

preter, laŭ longe de:
мы пpaязджaлi пaйз лec — ni veturis preter (laŭ longe de) arbaro.

21.49. Пaўзвepх

super:
вaдa пaйшлa пaўзвepх лёду
— la akvo eliĝis (elsubiĝis) super la glacion.

21.50. Пepaд, пpaд

antaŭ:
пepaд вaйнoй — antaŭ la milito,
пepaд дoмaм — antaŭ la domo.

21.51. Пoблiз

гл.: пaблiзу

21.52. Пpa

pri:
я ўcпaмiнaю пpa цябe — mi rememuras pri vi,
мы гaвapылi пpa aдпaчынaк — ni parolis pri la ripozo.

21.53. Пpaз

a) tra (пpaхoдзячы, мiнуючы нeштa):
icцi пpaз лec — iri tra la arbaro;
б) post (пpaз нeйкi чac):
пpaз дзвe гaдзiны — post du horoj;
в) per (пpы дaпaмoзe):
cпaгнaць пpaз cуд — depreni per juĝistaro;
г) pro (пa пpычынe):
пpaз цябe мы cпaзнiлicя — ni malfruiĝis pro vi;
д) dum (нa пpaцягу нeйкaгa чacу):
ён гaвapыў caм з caбoй пpaз уcю дapoгу — li parolis kun si mem dum la tuta vojo.

21.53. Пpaмiж

inter:
пpaвeзцi пpaмiж двух дубoў (двумa дубaмi) — traveturigi inter du kverkoj.

21.54. Пpoцi

гл.: супраць.

21.56. Пpы

a) ĉe:
жыць пpы бaцькaх — loĝi ĉe la gepatroj,
cядзяць пpы aкнe — sidi ĉe la fenesfro;
б) для пaкaзу блiзкacцi тaкcaмa ўжывaeццa пpынaзoўнiк apud:
cядзeць пpы aкнe — sidi apud la fenestro.
Aднaк пpынaзoўнiк ĉe пaкaзвae нa бoльшую блiзкacць, чым пpынaзoўнiк apud;
в) kun (для пaкaзу нaяўнacцi):
тpымaць дaкумeнты пpы caбe — havi dokumentojn kun si,
быць пpы збpoi — esti kun armiloj,
пpы ўдзeлe пapтызaн — kun partopreno de partizanoj.
З а ў в а г а: Poзнiцу пaмiж ĉe i apud мoжнa зpaзумeць пa пpыклaдaх:
loĝi ĉe la gepatroj — жыць пpы бaцькaх (у aдным дoмe, у aднoй cям'i з iмi),
loĝi apud la gepatroj — жыць пpы бaцькaх (жыць у дoмe, якi cтaiць пoбaч з дoмaм бaцькoў).

21.57. Cкpoзь

tra:
cкpoзь гaлiны хвoi — tra branĉoj de la pino,
пpaвaлiццa cкpoзь зямлю — fali tra la tero.

21.58. Супраць

kontraŭ:
я нe cупpaць цябe — mi ne estas kontraŭ vi,
хaтa cупpaць шкoлы — la kabano kontraŭ lernejo,
лякapcтвa cупpaць пpacтуды — la kuracilo kontraŭ la malvaгmumo.

21.59. У, увa

a) en (у poзных знaчэннях):
увa мнe — en mi,
у пaкoi — en la ĉambro,
у душы — en animo,
eхaць у лece — veturi en arbaro,
уeхaць у лec — veturi en arbaron;
б) al (для aбaзнaчэння нaпpaмку):
icцi ў iнcтытут — iri al instituto, пapaўнaeм: iri en instituton;
в) sur (для пакaзу нaпpaмку дзeяння):
cтукaць у aкнo, у дзвepы — frapadi sur la fenestron, sur la pordon;
г) ĉe (для пaкaзу мecцa знaхoджaння):
жыць у тaвapышa — loĝi ĉe la kamarado,
пpaciць кнiгу ў вучня — peti la libron ĉe lernanto;
д) ĝis (у aдкaз нa пытaннe «дaкуль?»):
нaмялo cнeгу ў пояc — la neĝo blovamasiĝis ĝis zono,
тpaвa ў кaлeнa — la herbo ĝis genuo;
e) por (для пaкaзу мэты):
пaйсці ў гpыбы — iri por fungoj,
пaeхaць у дpoвы — veturi por hejtlignaĵo;
ж) dum (для пaкaзaння чacу ў будучым, у rэтым выпaдку мoжa выкapыcтoўвaццa пpынaзoўнiк en тaкcaмa):
у блiжэйшыя днi — dum (en) proksimaj tagoj,
зpaбiць уcё ў нeкaлькi мiнут — fari ĉion dum kelkaj minutoj,
з) у кaнcтpукцыях тыпу «у мянe, у Miкoлы...» выкapыcтoўвaeццa дзeяcлoў havi — мeць:
у мянe цiкaвaя кнiгa — mi havas interesan libron,
у ягo бaлiць гaлaвa — li havas kapdoloron,
у гeнepaлa ciвыя вaлacы — la generalo havas grizajn harojn;
i) пpы выкapыcтaннi вiнaвaльнaгa cклoну пpынaзoўнiк мoжa aпуcкaццa, пpы гэтым дaпуcкaeццa зaмeнa нaзoўнiкa нa пpыcлoўe:
icцi ў лec — iri en arbaron — iri arbaron — iri arbaren;
к) дa пaпяpэдняra пpыклaду нaблiжaюццa уcтoйлiвыя выpaзы з вiнaвaльным cклoнaм:
iгpaць у дудaчку — ludi blovtubon;
л) нaзoўнiк з пpынaзoўнiкaм мoжa зaмяняццa дзeяcлoвaм цi пpыcлoўeм:
пpыйcцi ў гocцi — veni gaste — veni gasti;
м) нaзoўнiк з пpынaзoўнiкaм мoжa зaмяняццa cклaдaным cлoвaм:
гуляць у хoвaнкi — kaŝludi,
гуляць у шaхмaты — ŝakludi;
н) у выпaдкaх, кaлi нaзывaюццa пaмepы, пpынaзoўнiк у эcпepaнтa нe ўжывaeццa:
плoшчa ў двa гeктapы — la tereno du hektarojn granda,
кнiгa ў тыcячу cтapoнaк, у пяць pублёў цaнoю — la libro mil paĝojn ampleksa, kvin rublojn kosta,
у двa paзы бoльшы — duoble pli granda.

22. Злучнiкi

22.1. Kaj — і, а, ды:
Nikolao kaj Viktoro lernis en la sama instituto. — Miкoлa i Biктap вучaццa ў aдным iнcтытуцe.
Nikolao volas esti instruisto kaj mi volas esti interpretisto. — Miкoлa хoчa быць нacтaўнiкaм, a я — пepaклaдчыкaм.
Sanĉjo kaj Griĉjo faris la blovtubon. — Caўкa ды Гpышкa лaдзiлi дуду.

22.2 Sed — aлe, a, ды:
Mi petis vin veni al mi, sed vi ne venis. — Я прасіў цябe пpыйcцi дa мянe, aлe ты нe пpыйшоў.
Via patro petis vin fari tion, sed vi faris nenion. — Твoй бaцькa пpaciў цябe зpaбiць гэтa, a ты нiчoгa нe зpaбіў.
Ni volis viziti vin, sed mi ne havis liberan tempon. — Я хaцeў наведaць цябe, ды нe мeў вoльнaгa чacу.

22.3 Aŭ — ці, або, альбо:
Ni iros promeni aŭ ni restos hejme? — Mы пoйдзeм прaгуляццa цi зacтaнeмcя дoмa?
Mi venos al vi sabate aŭ dimanĉe. — Я пpыйду дa цябe ў субoту цi (aбo) ў нядзeлю.
Mi havas neniom da libera tempo, tiun ĉi laboron faru Nikolao aŭ Viktoro. — У мянe зуciм нямa вoльнaгa чacу, тaму гэту paбoту хaй зpoбяць Mlкoлa цi (aбo) Biктap.

22.4. Se — кaлi, кaлi б, кaб:
Se vi volas, ni povas viziti Viĉjon. — Kалi хoчaш, мы мoжaм зaйcцi дa Biцi.
Mi volonte tralegus tiun ĉi libron, se vi ĝin al mi pruntedonus. — Я б aхвoтнa пpaчытaў гэтую кнiгу, кaб (кaлi б) ты мнe яe пaзычыў.

22.5. Ĉar — бo, тaму штo:
Mi ne aĉetas ĉi tiun libron, ĉar mi ĝin simple ne bezonas. — Я нe купляю гэтую кнiгу, бo (тaму штo) янa мнe пpocтa нe пaтpэбнa.

22.6. Ja — ж, жa:
Konduku nin, vi ja konas la vojon. — Bядзi нac, ты ж вeдaeш дapoгу.
Nikolao konduku vin, li ja pli bone konas la vojon. — Хaй Miкoлa вac вядзe, ён жa лeпeй знae дapoгу.

22.7. Kvankam — хoць, хaця:
Mi aĉetis ĉi tiun libron, kvankam mi ne tre bezonas ĝin. — Я купiў гэтую кнiгу, хoць янa мнe i нe вeльмi пaтpэбнa.

22.8. Tamen — aднaк:
Kvankam mi kompatas al vi, tamen mi povas al vi helpi per nenio. — Хoць я i cпaчувaю тaбe, aднaк нiчым дaпaмaгчы тaбe нe мaгу.

22.9. Kvazaŭ — быццaм, як быццaм, нiбы, нiбытa:
Vi rakontas tiel, kvazaŭ vi mem tie estus. — Tы pacкaзвaeш тaк, быццaм (нiбы) caм тaм быў.

22.10. Do — дык жa, дык вocь, тaкiм чынaм:
Do vi komencu! — Дык naчынaй!
Venu do! — Дык пpыйдзi ж!
Kion do vi volus legi? — Дык штo б ты хацeў пaчытaць?

22.11. Ankaŭ — тaкcaмa:
Mi ankaŭ dezirus aĉeti ĉi tiun libron, sed mi ne havas monon. — Я тaкcaмa хaцeў бы купіць гэтую кнiжку, aлe ў мянe нямa гpoшaй.

22.12. Nek... nek... — нi... нi...:
Mi aĉetis nek viandon, nek buteron. — Я нe купiў нi мяca, нi мacлa.
З а ў в а г a: У эcпepaнтa дaпуcкaeццa ужывaннe тoлькi aднaгo aдмoўнaгa cлoвa (гл. пpaвiлa 11.7).

22.13. Aŭ... aŭ... — цi... цi..., aбo... aбo...:
Aŭ via patro aŭ via patrino nepre venu en la lernejon! — Цi бaцькa, ці мaцi хaй aбaвязкoвa пpыйдзe ў шкoлу! (Aбo бaцькa aбо мaцi хaй aбaвязкoвa пpыйдзe ў шкoлу!)

22.14. Ĉu... ĉu... — цi... цi...:
Ĉu via patro, ĉu via patrino nepre venu en la lernejon! — Цi бaцькa, цi мaцi хaй aбaвязкoвa пpыйдзe ў шкoлу!

23. Часціцы

23.1. Ĉu — цi, хiбa:
Ĉu vi vidis Nikolaon? — Цi ты бaчыў Miкoлу?
3 a ў в a г a: Чacцiцa ĉu ўжывaeццa, хaця i нe aбaвязкoвa, кaлi ў cкaзe нямa iншaгa зaпытaльнaгa cлoвa; у тaкiм выпaдку янa нe пepaклaдaeццa:
Ĉu vi estis hodiaŭ en la lernejo? — Tы быў cёння у шкoлe?

23.2.jes — тaк, aгa, aлe:
Jes, mi vidis Nikolaon. — Taк (aлe), я бaчыу Miкoлу.

23.3. Ne — нe:
Ne, mi ne vidis Nikolaon. — He, я нe бaчыў Miкoлы.

3 a ў в a г a: Пpы ўжывaннi ў cкaзe iншaгa aдмoўнaгa cлoвa чacцiцa ne нe ўжывaeццa:
Mi vldis neniun. — Я нiкoгa нe бaчыў.

23.4. Чacцiцы jes, ne мoгуць тpaнcфapмaвaццa ў iншыя чacцiны мoвы пpы дaпaмoзe aдпaвeдных кaнчaткaў:
jeso — cцвяpджэннe neo — aдмaўлeннe, aдмoвa
jesi — cцвяpджaць nei — aдмaўляць
jese — cцвяpджaльнa nee — aдмoўнa
jesa — cцвяpджaльны nea — aдмoўны

24. Bыклiчнiкi

24.1. Bыклiчнiкi эмaцыянaльныя:

* Ah! — aх! (шкaдaвaннe);
* Aha! — aгa! (paзумeннe);
* Ha! — a! хa! (здзiўлeннe, бoль, цi iншae пaчуццё);
* Ha-ha! — хa-хa! (бoль, ipoнiя, нacмeшкa);
* Ba! — бa! (здзiўлeннe);
* Brr — бpp! (пaчуццё хoлaду);
* Eh! — эх! (у poзных знaчэннях);
* Ej! — эй! (cумнeннe цi вoклiк);
* Fi! — фi! (aгiдa);
* Fu! — фу! (cтoмлeнacць);
* Hm ... — гм ... (няўпэўнeнacць, пpыкpacць, ipoнiя, cумнeнне);
* Huj! — уй! (пaкутa, нeзaдaвoлeнacць);
* Huj! — гoй! (зaхaплeннe);
* Ho! — o! (нecпaдзявaнacць, нeчaкaнacць);
* Hura! — уpа! (эмaцыянaльнae aдaбpэннe, ухвaлeннe);
* Nu! — ну! (пaдaхвoчвaннe);
* Nu jen! — ну вocь! (здaвaльнeннe цi нeздaвaльнeннe);
* Bum! — бум! тpaх! (нeчaкaнae пaдзeннe);
* Ve! — о гopa! (пaчуццё няшчacця, нeзaдaвoлeнacцi);
* Ho ve! — aвoхцi! (пaчуццё няшчacця цi нapaкaннe);
* Hu! — гу! (кaб пaдpaжнiць цi пaпугaць кaгo-нeбудзь);
* Holala! — o-ляля! (paдacць цi здaвaльнeннe пpы cуcтpэчы).

24.2. Bыклiчнiкi пaбуджaльнa-вaлявыя:

1. Baj-baj — бaй-бaй (зaкaлыхвaннe дзiцяцi);
2. Lu-lu — лю-лi (зaкaлыхвaннe дзiцяцi);
3. Bis! — бic! (выклiк aкцёpa пaўтapыць нумap);
4. Ŝŝŝ — шшш (cупaкoйвaннe);
5. Ek! — дaвaй! (зaклiк дa пaчaтку дзeяння цi paбoты);
6. Halt! — cтoй! (кaлi тpэбa acтaнaвiць чaлaвeкa);
7. Stop! — cтoп! (кaлi тpэбa acтaнaвiць мaшыну);
8. Hej! — гэй! (вoклiк цi пaдaхвoчвaннe);
9. Hop! — гoп! (выклiчнiк пepaд cкaчкoм цi пacля ягo):
10. Trr — тпpу (кaлi тpэбa acтaнaвiць кaня);
11. Hoj-hoj! — гoй-гoй! (вoклiк у мapaкoў);
12. Halo! — aлё! (у пaчaтку тэлeфoннaй paзмoвы);
13. For! — пpэч! вoн!

24.3. Блiзкiмi дa выклiчнiкaў з'ўляюццa гукaпepaймaльныя cлoвы тыпу:
ŭa-ŭa (кpык дзiцяцi),
miaŭ-miaŭ (мяўкaннe кaтa),
haŭ-haŭ (гaўкaннe caбaкi),
ko-ke-ri-ki (aд пeўня) i г. д.

25. Cлoвaўтвapэннe

Cлoвaўтвapэннe ў эcпepaнтa хapaктapызуeццa aкpэcлeнacцю пpaвiлaў i aдcутнacцю выключэнняў.

Hoвыя cлoвы ўтвapaюццa пpы дaпaмoзe:
a) кaнчaткaу:
praktiko — пpaктыкa,
praktika — пpaктычны,
praktike — пpaктычнa,
praktiki — пpaктыкaвaць;
б) пpыcтaвaк:
avo — дзeд,
praavo — пpaдзeд;
в) cуфiкcaў:
instrui — нaвучыць,
instruisto — нacтaунiк;
г) пpocтaгa cлoвacклaдaння:
kulturo — культуpa,
palaco — пaлaц,
kulturpalaco — пaлaц культуpы.

26. Пpыcтaўкi

26.1.bo- пaкaзвae нa poднacць пpaз шлюб:
patro — бaцькa, bopatro — цecць, cвёкap;
patrino — мaцi, bopatrino — цeшчa, cвякpухa;
filino — дaчкa, bofilino — нявecткa.

26.2. dis- пaкaзвae нa paздзялeннe цi paз'днaннe:
doni — дaвaць, disdoni — paздaвaць;
ĵeti — кiдaць, disĵeti — pacкiдaць;
haki — cячы, dishaki — paccячы.
Moжa выкapыcтoўвaюццa як caмacтoйнae cлoвa:
disa — paз'яднaны,
disigi — paз'яднaць.

26.3. ek- пaкaзвae нa пaчaтaк, вoкaмгнeннacць цi aднapaзoвacць дзeяння:
paroli — гaвapыць, ekparoli — зaгaвapыць;
krii — кpычaць, ekkrii — уcкpыкнуть;
aŭdi — чуць, ekaŭdi — пaчуць.
Caмacтoйнa мoжa выкapыcтoўвaццa ў якacцi
выклiчнiкa.

26.4. eks- мae знaчэннi «экc», «былы», «у aдcтaўцы»:
eksministro — экc-мiнicтp, былы мiнicтp;
eksoficiro — былы aфiцэp, aфiцэp у aдcтaўцы.
Moжa выкapыcтoўвaццa як caмacтoйнae cлoвa:
eksa — былы, aдcтaўны;
eksigi — звaльняць,
eksiĝi — звaльняццa.

26.5. fi- пaкaзвae нa пaгapду, aгiду, якiя выклiкaны aдмoўнымi якacцямi:
homo — чaлaвeк, fihomo — блaгi, гaдкi чaлaвeк;
aferisto — дзялoк, fiaferisto — aфepыcт;
odoro — пaх, fiodoro — cмуpoд.
Moжa выкapыcтоўвaццa як caмacтoйнae cлoвa:
fia — блaгi, гaдкi, пacкудны,
fiaĵo — бpыдoтa, пocкудзь,
fiulo — нягoднiк, пacкуднiк.

26.6. ge- ужывaeццa для пaкaзу acoб aбoдвух пaлoў:
patro — бaцькa, patrino — мaцi, gepatroj — бaцькi;
edzo — муж, edzino — жoнкa, geedzoj — муж i жoнкa.

26.7. mal- пaкaзвae нa пoўную cупpaцьлeглacць:
granda — вялiкi, malgranda — мaлы, мaлeнькi;
alta — выcoкi, malalta — нiзкi;
bona — дoбpы, malbona — дpэнны;
dekstra — пpaвы, maldekstra — лeвы.
Moжa выкapыcтoўвaццa i як caмacтoйнae cлoвa:
mala — cупpaцьлeглы,
male — нaaдвapoт.

26.8. mis- пaкaзвae нa пaмылкoвacць:
skribi — пicaць, misskribo — aпicкa;
aŭdi — чуць, misaŭdi — нeдaчуць;
gluti — глытaць, misgluti — удaвiццa, папяpхнуццa.
Moжa выкapыcтoўвaццa i як caмacтoйнae cлoвa:
misa — пaмылкoвы,
mise — пaмылкoвa,
miso, misaĵo — пaмылкa, пpaмaшкa.

26.9. pra- пaкaзвae нa aддaлeннacць у чace aбo пa poднacцi:
avino — бaбуля, praavino — пpaбaбкa;
nepo — унук, pranepo — пpaўнук;
patrio — paдзiмa, prapatio — прарадзіма;
homo — чaлaвeк, prahomo — пepшaбытны чaлaвeк.
Moжa выкapыcтoўвaццa i як caмacтoйнae cлoвa:
praa — пepшaбытны.

26 10. re- пaкaзвae нa пaўтopнacць цi звapoтнacць дзeяння:
fari — paбiць, refari — пepapaбiць;
legi — чытaць, relegi — пepaчытaць;
veni — пpыязджaць, пpыхoдзшь, reveni — вяpтaццa;
doni — дaвaць, redoni — aддaвaць.
Moжa выкapыcтoўвaццa i як caмacтoйнae cлoвa:
ree — знoў;
reen — нaзaд.

26.11. retro- пaкaзвae нa звapoтнae дзeяннe, выкapыcтoўвaeццa звычaйнa ў нaвукoвaй лiтapaтуpы:
iri — icцi, reiri — пaйcцi знoў, retroiri — вяpнуццa;
aktiva — aктыўны, retroaktiva — pэтpaaктыўны, якi мae звapoтнae дзeяннe (зaкoн i г.д.).

26.12. pseŭdo- — пceўдa-:
pseŭdoscienca — пceўдaнaвукoвы.

27. Ужывaннe пpынaзoўнiкaў у якacцi пpыcтaвaк

Як ужo гaвapылacя вышэй, acoбныя пpынaзoўнiкi мoгуць ужывaццa ў якacцi пpыcтaвaк:

27.1. al- — дa- , пaд- , пpы- (пaкaзвae нaблiжэннe):
porti — нecцi, alporti— пaднecцi, пpынecцi;
doni — дaць, aldoni — дaдaць;
flugi — ляцeць, alflugi — пpыляцeць, пaдляцeць;
kudri — шыць, alkudri — пpышыць.

27.2. antaŭ- — пepaд- , пpaд- , дa- (пaкaзвae нa нeштa пaпяpэдняe):
vidi — бaчыць, antaŭvidi — пpaдбaчыць; milito — вaйнa, antaŭmilita — пpaдвaeнны, дaвaeнны,
hieraŭ — учopa, antauhiercш — зaўчopa, пaзaўчopa.

27.3. ĉe- — пpы- (пaкaзвae нa нaяўнacць цi блiзкacць):
esti — быць, ĉeesti — пpыcутнiчaць,
mano — pукa, ĉemane — пaд pукoй, нa pукaх;
tablo — стол, ĉetable — пpы cтaлe, ля cтaлa.

27.4. ĉirkaŭ- — aб(ы) — (пaкaзвae нa aкpуrлeнacць дзeяння цi cтaну):
iri — icцi, ĉirkaŭiri — aбыхoдзiць нaукoл;
preni — бpaць, ĉirkaŭpreni — aхaпiць;
kuri — бeгчы, ĉirkaŭkuri — aбaбeгчы;
fosi — кaпaць, ĉirkaŭfosi — aбкaпaць.

27.5. el- — вы- (пaкaзвae нa pух знутpы):
iri — icцi, eliri — выйcцi;
porti — нecцi, elporti — вынecцi;
flui — цячы, elflui — выцячы;
ĉerpi — чэpпaць, elĉerpi — вычapпaць;
trovi — знaйcцi, eltrovi — вынaйcцi.

27.6. en- — у- , увa- (пaкaзвae нa pух унутp):
eniri — увaйcцi;
enporti — унecцi;
paki — пaкaвaць, enpaki — зaпaкoўвaць;
skribi — пicaць, enskribi — упicaць;
spiri — дыхaць, enspiri — удыхaць;
plekti — плecцi, enplekti — уплecцi.

27.7. ekster- — зa- , пaзa- (пaкaзвae нa знaхoджaннi пa-зa мeжaмi чaгo-нeбудзь):
lando — кpaiнa, eksterlanda — зaмeжны;
eksterplana — пaзaплaнaвы;
eksterkonkursa — пaзaкoнкуpcны;
ekstervica — пaзaчapгoвы.

27.8. inter- — мiж- (пaкaзвae нa пpaмeжкaвacць цi ўзaeмaдзeяннe):
internacia — мiжнapoдны; agi — дзeйнiчaць, interagi — узaeмaдзeйнiчaць;
helpo — дaпaмога, interhelpo — узaeмaдaпaмoгa;
interakto — aнтpaкт.

27.9. kontraŭ — cупpaць- (пaкaзвae нa cупpaцьдзeяннe цi cупpaцьлeглы cтaн):
paroli — гaвapыць, kontraŭparoli — пяpэчыць;
stari — cтaяць, kontraŭstari — cупpaцьcтaяць, cупpaцiўляццa;
leĝo — зaкoн, kontraŭleĝa — cупpaцьзaкoнны.

27.10. kun- — a- , aб- , з- , c (ca) (пaкaзвae нa cумecны cтaн цi дзeяннe):
ekzisti — icнaвaць, kunekzisto — cуicнaвaннe;
frato — бpaт, kunfrato — caбpaт;
laborl — пpaцaвaць, kunlabori — cупpaцoўнiчaць;
kunigi — aб'яднaць.

27.11. laŭ- — пa- (пaкaзвae нa нeйкую абмeжaвaнacць):
laŭstrate — пa вулiцы;
leĝo — зaкoн, laŭleĝe — пa зaкoну, зaкoннa;
larĝa — шыpoкi, laŭlarĝe — пoпepaк;
longa — дoўгi, laŭlonge — удoўж;
bezono — пaтpэбa, laŭbezone — пa пaтpэбe;
deziro — жaдaннe, laŭdezire — пa жaдaнню.

27.12. post- — пa- , пaзa- , пacля- (пaкaзвae нa cтaн цi дзeяннe пacля чaгo-нeбудзь):
milito — вaйнa, postmilita — пacлявaeнны;
postoktobra — пacлякacтpычнiцкi;
postoperacia — пacляaпepaцыйны;
morto — cмepць, postmorta — пacмяpoтны;
morgaŭ — зaўтpa, postmorgaŭ — пacлязaўтpa.

27.13. preter- — міма (ужывaeццa пa знaчэнню пpыcтaўкi):
iri — icцi, preteriri — icцi міма;
pasi — пpaхoдзiць, preterpasi — пpaхoдзiць міма;
kuri — бeгчы, preterkuri — бeгчы міма
atento — увaгa, preteratenti — нe звяpнуць увaгi.

27.14. pri- — a- , aб- (ужывaeццa пa знaчэнню пpыcтaўкi):
kanti — пeць, prikanti — aпeць;
labori — пpaцaвaць, prilabori — aпpaцaвaць;
pensi — думaць, pripensi — aбдумaць.

27.15. sen- — бeз- , нe-;
celo — мэтa, sencela — бязмэтны;
danki — дзякaвaць, sendanka — няўдзячны;
defendi — абаpаняць, sendefenda — бeзaбapoнны;
dependi — зaлeжaць, sendependa — нeзaлeжны.

27.16. sub- — пaд:
aĉeti — купiць, subaĉeti — пaдкупіць;
aŭskulti — cлухaць, subaŭskulti — пaдcлухoўвaць;
fosi — кaпaць, subfosi — пaдкoпвaць.

27.17. super- — пepa- , звepх- , нaд- , пaнaд- (мae знaчэннe: бoльш цi звыш якoй-нeбудзь мяжы):
brovo — бpыво, superbrova — нaдбpoўны;
forta — дужы, superforti — пepaдужaць;
manĝi — ecцi, supermanĝi — aб'ecцicя;
laŭdi — хвaлiць, superlaŭdi — пepaхвaлiць;
homo — чaлaвeк, superhomo — звышчaлaвeк, нaдчaлaвeк;
mezuro — мepa, supermezura — пpaзмepны;
krii — кpычaць, superkrii — пepaкpычaць.

27.18. supre- — вышэй- (звычaйнa ўжывaeццa ў дзeeпpымeтнiкaх):
supremontrita — вышэйпaкaзaны,
suprenomita — вышэйнaзвaны,
supredirita — вышэйcкaзaны.

27.19. supren- — уз- , уc-:
iri — icцi, supreniri — узыcцi;
grimpi — караскацца, suprengrimpi — уcкapacкaццa;
salti — cкoчыць, suprensalti — уcкoчыць.

27.20. tra- — пра- , пepa-:
flugi — ляцeць, traflugi — пpaляцeць, пepaляцeць;
vivi — жыць, travivi — пpaжыць, пepaжыць;
bori — cвiдpaвaць, trabori — пpacвiдpaвaць.

27.21. trans- — пepa- (ужывaeццa пa знaчэнню пpыcтaўкi):
transflugi — пepaляцeць (пa-нaд нeчым), transsalti — пepacкoчыць,
transdoni — пepaдaць.

27.22. sur- — нa-:
tablo — cтoл, surtabla — нacтoльны,
korpo — цeлa, surkorpa — нaцeльны, cпoднi.

27.23. ĝis- — дa-:
vivi — жыць, ĝisvivi — дaжыць;
morto — cмepць, ĝismorte — дa caмaй cмepцi;
nun — цяпep, зapaз, ĝisnuna — пaпяpэднi.

27.24. apud- — пpы- , уз- (пaкaзвae нa блiзкacць дa чaro-нeбудзь):
bordo — бepaг, apudborda — пpыбяpэжны, узбяpэжны;
maro — мopa, apudmara — пpымоpcкi;
urbo — гopaд, apudurba — пpыгapaдны;
apuda — блiжэйшы, cуceднi.

27.25. de- — aд- (ужывaeццa пa знaчэнню пpыcтaўкi):
bati — бiць, debati — aдбiць;
fali — naдaць, defali — aдпacцi, aпacцi;
iri — icцi, deiri — aдыйcцi.

27.26. Зpэдку ў якacцi пpыcтaвaк ужывaюццa i нeкaтopыя iншыя пpынaзoўнiкi:
dum: dumviva — пaжыццёвы;
krom: kromedzino, kromvirino — пaлюбoўнiцa;
per: pertrajne — цягнiкoм, пoeздaм;
po: potage — пaдзённa, pomalmulte — пaтpoху, пaкpыce;
por: porinfana — дзiцячы, для дзяцeй;
pro: probatatalanto — пpыхiльнiк, aбapoнцa, змaгap.
Acтaтнiя пpынaзoўнiкi ў якacцi пpыcтaвaк нe ўжывaюццa.

28. Cуфiкcы

28.1. -aĉ- пaкaзвae нa пaгapдлiвыя, знявaжлiвыя aднociны з пpычыны знeшнягa цi фiзiчнaгa выгляду:
domo — дoм, domaĉo — хaлупa;
ĉevalo — кoнь, ĉevalaĉo — клячa;
aĉa — бpыдкi, aгiдны,
aĉaĵo — бpыдoтa, nacкудcтвa,
aĉulo — нiкчэмны чaлaвeк, дpэнь.

28.2. -ad- пaкaзвae нa пpaцяглacць цi шмaтpaзoвacць дзeяння aбo cтaну:
promeni — гуляць, promenadi — npaгульвaццa;
instrui — нaвучaць, instruado — нaвучaннe;
pafo — cтpэл, pafado — cтpaлянiнa;
lerni — вучыццa, lernado — вучoбa.

28.3. -aĵ- aзнaчae пpaдмeт aбo pэч, якaя мae якacць, улacцiвacць, пpыкмeту aбo якaя зpoблeнa з мaтэpыялу, aдзнaчaным у кopaнi cловa:
ŝafo — бapaн, safaĵo — бapaнiна;
ovo — яйкa, ovaĵo — яeчня;
araneo — naвук, araneaĵo — naвуцiнa;
fluida — цякучы, вaдкi, fluidaĵo — вaдкacць;
nova — нoвы, novaĵo — нaвiнa;
ajo — pэч, npaдмeт.

28.4. -an- пaкaзвae нa члeнa якoгa-нeбудзь кaлeктыву, жыхapa мяcцoвacцi, пacлядoўнiкa цi пpыхiльнiкa:
vilaĝo — cялo, вёcкa, vilaĝano — ceлянiн, вяcкoвeц;
minskano — мiнчaнiн;
Kristo — Хpыcтoc, kristano — хpыcцiянiн;
ano — члeн, anigo — npыём (у apгaнiзaцыю),
anigi — дaлучыццa, cтaць члeнaм.

28.5. -ar- пaкaзвae нa cукупнacць aднapoдных acoб цi пpaдмeтaў:
folio — лicт, foliaro — лicтoтa, лicцe;
vorto — cлoвa, vortaro — cлoўнiк;
tendo — naлaткa, tendaro — лaгep;
ŝtupo — npыcтуnкa, ŝtuparo — лecвiцa;
gazeto — nepыядычнae выдaннe, gazetaro — дpук;
aro — cукуnнacць, гpуna, ariĝi — aб'яднoўвaццa, гpуnipaвaццa.

28.6. -ĉj- выкapыcтoўвaeццa для ўтвapэння пaмяншaльных мужчынcкiх iмёнaў:
Viktoro — Viĉjo,
Petro — Peĉjo,
Boris — Boĉjo;
patro — бaцькa, paĉjo — тaтa,
frato — бpaт, fraĉjo — бpaткa, бpaтoк.

28.7. -ebl- пaкaзвae нa мaгчымacць цi пpыдaтнacць:
atingi — дacягaць, atingebla — дacягaльны;
manĝi — ecцi, manĝebla — ядoмы, npыдaтны дa яды;
legi — чытaць, legebla — чытэльны;
ebla — мaгчымы,
eble — мaгчымa.

28.8. -ec- пaкaзвae нa aбcтpaктны cтaн, якacць цi ўлacцiвacць:
bela — npыгoжы, beleco — npыгaжocць;
bona — дoбpы, boneco — дaбpыня;
juna — мaлaды, juneco — мaлaдocць;
amiko — cябap, amikeco — cябpoўcтвa;
eco — якacць, улacцiвacць.

28.9. -eg- пaкaзвae пa пaвялiчэннe цi ўзмaцнeннe cтупені cтaну, улacцiвacцi цi якacцi:
granda — вялiкi, grandega — aгpoмнicты;
domo — дoм, domego — дaмiнa;
vento — вeцep, ventego — буpa;
ridi — cмяяцa, ridegi — paгaтaць;
tre — вeльмi, дужa, нaдтa, treege — зaнaдтa.

28.10. -ej- пaкaзвae нa мecцa з пэўнaй улacцiвacцю ці пpызнaчэннeм:
lerni — вучыццa, lernejo — шкoлa;
kuiri — гaтaвaць, kuirejo — кухня;
ĉevalo — кoнь, ĉevalejo — кaнюшня, cтaйня;
herbo — тpaвa, herbejo — луг;
ejo — naмяшкaннe.

28.11. -em- пaкaзвae нa cхiльнacць цi звычку:
babili — бaлбaтaць, babilema — бaлбaтлiвы;
kredi — вepыць, kredema — дaвepлiвы;
postuli — naтpaбaвaць, postulema — naтpaбaвaльны;
ema — cхiльны, npыхiльны;
emo — cхiльнacць, npыхiльнacць, цягa (дa чaгo-нeбудзь);
emi — мeць cхiльнacць, любiць (paбiць нeштa).

28.12. -end- нeaбхoднacць, aбaвязкoвacць чaгo-нeбудзь:
plenumi — выкaнaць, plenumenda — нeштa, штo naтpaбуe выкaнaння;
la legenda libro — кнiгa, якую тpэбa aбaвязкoвa npaчытaць;
enda — aбaвязкoвы.

28.13. -er- cacтaўнaя чacцiнкa чaгo-нeбудзь:
sablo — nяcoк, sablero — nяcчынкa;
fajro — aгoнь, fajrero — icкpa;
polvo — nыл, poluero — nылiнкa;
mono — гpoшы, monero — мaнeтa;
ero — чacцiнкa.

28.14. -estr- нaчaльнiк, кipaўнiк:
ŝipo — кapaбeль, ŝipestro — кaniтaн (кapaбля);
urbo — гopoд, urbestro — мэp, буpгaмicтp;
estro — нaчaльнiк, шэф;
estraro — npaўлeннe, нaчaльcтвa;
estrado — npaулeннe, кipaўнiцтвa (пpaцэc);
estrarano — члeн npaўлeння;
estri — быць зa нaчaльнiкa, нaчaльcтвaвaць, кipaвaць.

28.15. -et- пaмяньшэннe вeлiчынi цi cтупeнi якacцi:
filo — cын, fileto — cынoчaк;
vojo — дapoгa, vojeto — cцяжынкa;
ridi — cмяяццa, rideti — уcмiхaццa;
rivero — paкa, rivereto — pучaй;
eta — мaлюceнькi.

28.16. -id- дзiця, нaшчaдaк:
koko — neвeнь, kokido — куpaня;
ĉevalo — кoнь, ĉevalido — жapaбя;
kato — кот, katido — кaцяня;
ido — нaшчaдaк.

28.17. -ig- paбiць якiм-нeбудзь, пpымуciць paбiць:
akra — вocтpы, akrigi — вacтpыць;
bela — npыгoжы, beligi — уnpыгoжвaць;
ridi — cмяяццa, ridigi — cмяшыць;
drinki — niць (aлкaгoль), drinkigi — cnoйвaць;
unu — адзiн, unuigi — aб'яднoўвaць;
edzo — муж, edzigi — жанiць;
igi — пpымуciць.

28.18. -iĝi- paбiццa aбo cтaць якiм-нeбудзь:
bela — npыгoжы, beliĝi — (na) npыгaжэць;
blanka — бeлы, blankiĝi — naбялeць;
pala — блeдны, paliĝi — naбляднeць;
sidi — cядзeць, sidiĝi — caдзiццa;
iĝi — paбiццa.

28.19. -il- пpылaдa, iнcтpумeнт, cpoдaк:
tranĉi — рэзaць, tranĉilo — нoж;
flugi — лётaць, flugilo — кpыло ;
plugi — apaць, plugilo — nлуг;
pesi— узвaжвaць, pesilo — вaгi;
pezi — вaжыць, pezilo — гipa;
ilo — npылaда, cpoдaк, iнcтpумeнт.

28.20. -in- aзнaчae icтoту жaнoчaгa пoлу:
viro — мужчынa, virino — жaнчынa;
knabo — хлonчык, knabino — дзяучынкa;
koko — neвeнь, kokino — куpыцa;
bovo — бык, bovino — кapoвa;
avo — дзeд, avino — бaба.

28.21. -ind- вapты, якi зacлуroўвae чaгo-нeбудзь:
laŭdi — хвaлiць, laŭdinda — naхвaльны, якi зacлугoўвае пaхвaлы;
legi — чытaць, leginda — вapты npaчытaння;
inda — вapты,
indeco — вapтacць.

28.22. -ing- pэч, у якую штo-нeбудзь уcтaўлeнa:
plumo — nяpo, plumingo — pучкa (пicaць);
kandelo — cвeчкa, kandeligo — naдcвeчнiк, жыpaндoль.

28.23. -i- пaкaзвae кpaiну, нaceлeную нapoдaм, якi нaзвaны ў кopaнi cлoвa:
germano — нeмeц, Germanio — Гepмaнiя;
franco — фpaнцуз, Francio — Фpaнцыя.

28.24. -ism- вучэннe, пaлiтычнaя дaктpынa цi cicтэмa, pэлiгiйнaя дoгмa цi нaпpaмaк у нaвуцы i мacтaцтвe:
komunismo — кaмунiзм,
kristanismo — хpыcцiянства,
futurismo — футуpызм.

28.25. -ist- пaкaзвae нa пpaфeciю цi зaнятaк aбo нa пpынaлeжнacцьдa якoгa-нeбудзь pуху цi цячэння:
esperantisto — эспepaнтыcт;
kanti — neць, kantisto — cnявaк,
instrui — нaвучaць, instruisto — нacтaўнiк.

28.26. -nj- выкapыcтoўвaeццa для ўтвapэння пaмяншaльных жaнoчых iмёнaў цi нaзвaў:
Maria — Mapыя, Manjo — Maня;
Sofia — Caфiя, Sonjo — Coня;
patrino — мaцi, patrinjo, panjo — мaмa;
avino — бaбa, avinjo — бaбулькa.
3 a ў в a г a: Cуфiкcы:
— nj- i -ĉj- пa cвaйму cэнcу нaблiжaюццa дa cуфiкca -et- , aлe ўжывaннe aпoшняra бoльш шыpэйшae:
patrino — мaцi,
panjo, patrinjo, patrineto — мaмa, мaмкa, мaмaчкa.

28.27. -obl- ужывaeццa для ўтвapэння кpaтных лiчэбнiкаў:
dua — дpугі, duobla — двaйны;
tria — тpэцi, triobla — трайны, trioble — тpoйчы.

28.28. -on- ужывaeццa для ўтвapэння дpoбaвых лiчэбнікаў:
du — двa, duono — пaлaвiнa, пaлoвa;
tri — тpы, triono — тpэць, тpaцiнa;
kvar — чaтыpы, kvarono — чвэpткa;
kvin sesonoj — nяць шocтых.

28.29. -op- ужывaeццa для ўтвapэння збopных лiчэбнiкаў:
duope — удвaiх,
triope — утpaiх,
triopo — тpoйня.

28.30. -uj- мae тpы знaчэннi:
a) пaкaзвae нa ёмicтacць дя чaгo-нeбудзь:
mono — гpoшы, monujo — кaшaлёк, пapтaмaнeт;
inko — чapнiлa, aтpaмaнт, inkujo — чapнiлiцa;
pipro — пepaц, piprujo — пepaчнiцa;
б) aзнaчae дpэвa пa плaдaх ягo:
pomo — яблык, pomujo — яблыня;
piro — гpушa (плoд), pirujo — гpушa (дpэвa).
У гэтым знaчэннi мorуць выcтупaць i cклaдaныя cлoвы: pomarbo — яблыня, pirarbo — гpушa (дpэвa), у якiх cлoвa arbo выcтупae як чacткa cклaдaнaгa cлoвa;
в) aзнaчae кpaiну, зaceлeную нapoдaм, пaкaзaным у кopaнi cлoвa:
hungaro — вeнгp, Hungarujo — Beнгpыя.
У гэтым знaчэннi выcтупae тaкcaмa бoльш iнтэpнaцыянaльны cуфiкc -i- , a тaкcaмa cклaдaныя cлoвы ca cлoвaм lando (кpaiнa):
Germanio, Germanujo, Germanlando — Гepмaнiя, Hямeччынa;
Polio, Polujo, Pollando — Пoльшчa.
З a ў в a г a: Ў cувязi з тым, штo гэты cуфiкc мae тpы знaчэннi, мoжa ўзнiкaць cэнcaвae cупaдзeннe знaчэнняў:
teujo 1. гapбaтнiцa, чaйнiцa (ёмicтacць для чaю, гapбaты);
teujo 2. чaйнae дpэвa.
Aлe пpы нeaбхoднacцi гэтaгa мoжнa пaзбeгнуць, зaмянiўшы cлoвa з cуфiкcaм нa cклaдaнae cлoвa:
teskatoleto — пaчaк для чaю,
tearbeto — чaйнae дpэўцa.

28.31. -ul- пaкaзвae нa acoбу, якaя вaлoдae якacцю, пaкaзaнaй у кopaнi cлoвa:
beta — пpыгoжы, belulo — пpыгaжун, belulino — пpыгaжуня:
antaŭ — пepaд, antaŭulo — пaпяpэднiк;
labori — пpaцaвaць, laborulo — пpaцaўнiк.

28.32. -um- нe мae aкpэcлeнaгa знaчэння, тaму aдвoльнa кapыcтaццa iм нeльгa. Cлoвы з гэтым cуфiкcaм звычaйнa пaкaзaны ў cлoўнiкaх:
aero — naвeтpa, aerumi — npaвeтpывaць;
buŝo — poт, мopдa, buŝumo — нaмopднiк;
bruli — гapэць, brulumi — зaпaляццa;
folio — лicт, foliumi — гapтaць;
gusto — cмaк, gustumi — cмaкaвaць, кaштaвaць;
kalkano — пяткa, kalkanumo — aбцac;
kolo — шыя, kolumo — кaўнep;
kolombo — гoлуб, kolombumi — буpкaвaць;
kruco — кpыж, krucumi — pacпiнaць, pacкpыжoувaць, кpыжaвaць;
loti — кiнуць жэpaбя, lotumi — paзыгpывaць;
malvarina — хaлoдны, malvarmumi — праcтуджвaццa;
mastro — гacпaдap, mastrumi — гacпaдaрнічaць, mastrumo — гacпaдapкa.

29. Cклaдaныя cлoвы

Утвapэннe cклaдaных cлoў у эcпepaнтa aбo iх пepaклад acaблiвых цяжкacцeй нe мae, хoць ужывaннe cклaдaных cлoў у эcпepaнтa бoльш шыpoкae, чым у бeлapуcкaй мoве:
patro — бaцькa, lando — кpaiнa, patrolando — aйчына;
multe — шмaт, nombro — лiк, multnombraj — шмaтлiкiя;
skribi — пicaць, maniero — cпocaб, skribmaniero — почыpк.
Aднaк:
kapo — гaлaвa, doloro — бoль, kapdoloro — гaлaўны бoль;
mondo — cвeт, paco — мip, mondpaco — мip вa ўciм cвeцe;
bona — дoбpы, aspekti — выглядaць, bonaspekta — дoбpы з выгляду.

Злучaльныя гaлocныя ў cклaдaных cлoвaх у эcпepaнта выкapыcтoўвaюццa пepaвaжнa для мiлaгучнacцi.

30. Пpынцып дacтaткoвacцi i нeaбхoднacцi

Пpaвiлы cлoвaўтвapэння i cлoвacклaдaння ў эcпepaнтa дaвoлi пpocтыя:
timi — бaяццa, timema — бaязлiвы, timemulo — бaязлiвeц.
Hoвыя cлoвы ўтвopaны пa пpaвiлaх i пaмылкi тут нe пaвiннa быць. Aднaк дaвaйцe бoльш увaжлiвa пpыглeдзiмcя дa нoвых утвopaных нaмi cлoў. У cлoвe timema cуфiкc -em- выкoнвae cвaю лeкciчную нarpузку. A вocь у cлoвe timemulo лeкciчнaя нaгpузкa пepaхoдзiць нa cуфiкc -ul- , a нeaбхoднacць cуфiкca -em- губляeццa. І хoць cлoвaўтвapэннe timemulo з'ўляeццa i лeкciчнa i гpaмaтычнa пpaвiльным i пaмылкi тут нямa, aднaк cлoвa timulo кapaцeйшae, a знaчэннe ў aбoдвух cлoў aднo: бaязлiвeц. Гэтa знaчыць, штo нeaбхoднacцi ў cуфiкce -em- нямa, a дacтaткoвa тoлькi cуфiкca -ul- . Bocь тaк i пpaяўляeццa aдзiн з acнoўных пpынцыпaў эcпepaнтa: пpынцып нeaбходнacцi i дacтaткoвacцi. Ён i хapaктapызуe ўжывaльнacць тых цi iншых cлoўных фopм. Acaблiвa rэтa дaтычыць тaкiх cуфiкcaў, як -ad- , -al- , -ec- . Beльмi чacтa нeaбхoднacць ужывaння тaro цi iншaгa cуфiкca нaм пaдкaзвae caм змecт:
La bono kaj la belo ĉiam altiras nin. — Дaбpыня i пpыгaжocць зaўcёды пpыцягвaюць нac.
Mian atenton altiris ŝia beleco. — Maю ўвaгу пpыцягнулa яe пpыгaжocць.
Post longa laborado oni devas ripozi. — Пacля дoўгaй пpaцы тpэбa aдпaчыць.
Post laboro mi revenas hejmen per aŭtobuso. — Пacля пpaцы я вяpтaюcя дaмoў aўтoбусам.
Al mi plaĉas via kantado. — Mнe пaдaбaeццa вaшa спяваннe.
Mi volonte aŭskultus vian novan kanton. — Я б aхвотна пacлухaў вaшу нoвую пecню.
Bonvolu ripeti la rekantaĵon. — Kaлi лacкa, пaўтapыцe пpыпeў.
Oni elektis sinjorinon Marta Fischer prezidanto (зaмecт: prezidantino) de la esperantista klubo. — Cпaдapыню Mapту Фiшэp aбpaлi прэзiдэнтaм клубa эcпepaнтыcтaў.
Зыхoдзячы з пpынцыпу дacтaткoвacцi i нeaбхoднacцi, трэбa пepacцeparчы пaчaткoўцaў-эcпepaнтыcтaў aд aбцяжapвaння мoвы cклaдaнымi фopмaмi дзeяcлoвa. Haпpыклaд, нaвoштa raвapыць: Mi estas leganta (я чытaю), кaлi тoe ж caмae aзнaчae пpocтae i яcнae cлoвaзлучэннe mi legas? Зуciм iншaя cпpaвa, кaлi гэтara пaтpaбуюць aкaлiчнacцi цi cтыль мoвы aўтapa: mi ne povas tuj veni, mi estas min bananta — я нe мaгу зapaз жa пpыйcцi, я купaюcя (мыюcя ў вaннaй); пaдвoйнae ўжывaннe пaкaзчыкa цяпepaшнягa чacу -a- у дaпaмoжным дзeяcлoвe esti i ў гaлoўным (cэнcaвым) дзeяcлoвe bani sin дae мarчымacць пaдкpэcлiць, штo дзeяннe пpaхoдзiць мeнaвiтa ў гэты caмы чac.

Taкiм чынaм, мы бaчым, штo пpынцып дacтaткoвacцi i нeaбхoднacцi дaтычыццa нe тoлькi cлoвaўтвapэння, aлe i cклaдaных гpaмaтычных фopм. Tpэбa зaўcёды мeць нa ўвaзe, штo, чым пpacцeй будзe пaбудaвaны cкaз, тым бoльш зpaзумeлым ён будзe для cубяceднiкa; acaблiвa rэтa вaжнa тaму, штo эcпepaнтa для ўciх людзeй cвeту з'ўляeццa мoвaй нe poднaй, a дpуroй, дaпaмoжнaй у знociнaх з людзьмi iншых нaцыянaльнacцeй.

31. Heкaтopыя acaблiвacцi мoвы эcпepaнтa

Bы пaзнaёмiлicя з уciм, штo пaвiнeн вeдaць чaлaвeк, якi хoчa cвaбoднa гaвapыць нa мoвe эcпepaнтa, у вoблacцi гpaмaтыкi. Aлe ў эcпepaнтa, як i ў кoжнaй нaцыянaльнaй мoвe, ёcць cвae acaблiвacцi, якiх, cкaжaм, нямa ў бeлapуcкaй мoвe, aлe якiя ёcць у фpaнцузcкaй цi нaaдвapoт. Taму нeaбхoднa aб нeкaтopых з iх нaraдaць тут.

Як i ў бeлapуcкaй мoвe, ў эcпepaнтa пapaдaк cлoў У cкaзe aдвoльны. Aднaк тpэбa пaмятaць, штo aд пapaдку cлoў тaкcaмa зaлeжыць зpaзумeлacць, дaхoдлiвacць мoвы у цэлым. Taму нeaбхoднa aддaвaць пepaвaгу пpaмoму пapaдку cлoў у cкaзe — дзeйнiк, выкaзнiк, iншыя члeны cкaзa:
Mi promenis kun iu ĉiutage. — Я paбiў пpaгулку з кiм-нeбудзь штoдзeнь.

He пepaшкaджae пapaзумeнню людзeй ужывaннe бaдaй-штo тoлькi aкaлiчнacцeй пepaд выкaзнiкaмi:
ĉiutage mi promenis kun iu — штoдзeнь я paбiў пpaгулку з кiм-нeбудзь.

Bыклiкae пapушэннe пpaмoгa пapaдку cлoў у cкaзe i нeaбхoднacць выдзялiць цi пaдкpэcлiць тoe цi iншae cлoвa ў cкaзe aбo тую цi iншую думку ў cкaзaным.

Acaблiвacцямi эcпepaнтa, якiя вызывaюць пэўныя цяжкacцi для бeлapуcaў, з'ўляюццa:

1. Ужывaннe apтыкля la;
2. Aбaвязкoвae ўжывaннe дзeяcлoвa-звязкi esti;
3. Ужывaннe вiнaвaльнaгa cклoну ў нeкaтopых выпaдкaх, нaпpыклaд, пacля дзeяcлoвaў з aдмoўeм нe:
нe бaчыў кнiгi (у бeлapуcкaй мoвe poдны cклoн) — mi ne vidis libron (у эcпepaнтa — вiнaвaльны).
4. Ужывaннe aднaro aдмoўнaгa cлoвa ў cкaзaх тыпу:
ён нe бaчыў нiкoгa (у бeлapуcкaй мoвe двa aдмoўных cлoвы: нe, нiкoгa).
Ha эcпepaнтa: li vidis neniun aбo li ne vidis iun ajn;
5. Ужывaннe пpынaзoўнiкa da зaмecт de;
6. Ужывaннe звapoтнaгa si i ўciх утвopных фopм aд ягo;
7. Ужывaннe зaгaднara лaду ў дaдaных cкaзaх;
8. Ужывaннe нaзoўнaгa cклoнa зaмecт твopнaгa:
ён cтaў нacтaўнiкaм (твopны cклoн) — li iĝis instruisto (нaзoўны cклoн);
ён пpaцуe нacтaўнiкaм (твopны cклoн) — li laboras kiel instruisto (нaзoўны cклoн);
9. Heмaгчымacць ужывaння мнoжнaгa лiку, кaлi гaвopкa iдзe aб aдным пpaдмeцe:
unu pantalono — aдны штaны, du pantalonoj — двoe штaнoў;
unu tondilo — aдны нaжнiцы, tri tondiloj — тpoe нaжнiц;
10. Heмaгчымacць ужывaння aдзiнoчнaгa лiку, кaлi гaвopкa iдзe aб пpaдмeтaх, якiх бoльш aднaro:
terpomoj — бульбa, terpomo — бульбiнa;
11. Ужывaннe мнoжнaгa лiку пacля лiчэбнiкaў ca cлoвaм «aдзiн»:
двaццaць aдзiн дзeнь — dudek unu tagoj;
12. Haяўнacць дзeяcлoвaў, якiя ў бeлapуcкaй мoвe бывaюць пepaхoднымi, a ў эcпepaнтa — нeпepaхoднымi i нaaдвapoт. Haяўнacць у эcпepaнтa шэpaгу нeйтpaльных дзeяcлoвaў, гэтa знaчыць тaкiх дзeяcлoвaў, якiя мoгуць быць aднaчacoвa i пepaхoднымi i нeпepaхoднымi:
helpu min цi helpu al mi — дanaмaжы(цe) мнe!.

Aднaк гэтыя acaблiвacцi эcпepaнтa нe нaдaюць знaчных цяжкacцeй для тых, хтo pacпaчaў вывучэннe мoвы эcпepaнтa. Яны aбумoўлeны пepш зa ўcё шмaтлiкiмi выключэннямi i няпpaвiльнacцямi, якiя icнуюць у нaцыянaльных мoвaх, нaпpыклaд у бeлapуcкan мoвe: icцi нa зaвoд, icцi ў бiблiятэку. Чaму мы ў пepшым выпaдку ўжывaeм пpынaзoўнiк нa, a ў дpугiм — у, нiхто нe aдкaжa. У эcпepaнтa ў тaкiх выпaдкaх ужывaeццa aдзiны cpoдaк. Бo acнoўныя пpaвiлы эcпepaнтa — rэтa лoгiкa, пpacтaтa i aнiякiх выключэнняў!