Слоўнік англійскай мовы кардынальна змяняўся на працягу стагоддзяў: каля 80% старажытнаанглійскай лексікі не дайшло да нашых дзён. Сярод першай тысячы найбольш ужываных слоў 83% маюць германскае паходжанне ў той час, як для 4 тысячаў гэты паказнік імкліва падае да 27% [5, 328]. У Сводэшавым спісе на 219 слоў для англійскай мовы аніводнага слова з ЛСГ ‛радасць’ няма [4]. Такім чынам, можна меркаваць, што змест, структура і вонкавыя сувязі ЛСГ ‛радасць’ у старажытнаанглійскай мове павінны мець шэраг кардынальных асаблівасцяў у параўнанні з сучаснай англійскай мовай.

Для аналізу былі абраныя назоўнікі, якія хаця б у адным са сваіх лексічна-семантычных варыянтаў утрымваюць архісему ‛пачуццё, мацнейшае за элементарнае духоўнае задавальненне’. Такім чынам адсейваюцца словы з простым значэннем ‛задаволенасць’, а таксама словы, звязаныя з сэксуальным задавльненнем, якое паводле прыроды сваёй ёсць чыста фізічнае пачуццё . Акрамя таго, сярод усіх дэрыватаў і аднакаранёвых слоў разглядаюцца толькі тыя, што прыўносяць новае ў значэнне зыходнай лексемы. За асобныя адзінкі яны, аднак, не ўлічваюцца, а аб’ядноўваюцца разам з зыходным словам, і, такім чынам, кожная адзінка прадстаўленая асобным коранем. Для выбаркі і аналізу лексем былі выкарыстаныя [J. Bosworth, T.N. Toller. Anglo-Saxon Dictionary 2007], [On-line Thesaurus Of Old English] і [J. Pokorny Indogermanisches etymologisches Wörterbuch].

Вось жа, ЛСГ ‛радасць’ у старажытнаанглійскай мове налічвае 20 лексем.

Усе гэтыя лексемы агульнагерманскага або ўласна старажытнаанглійскага паходжання. Для 12 назоўнікаў, а гэта значыць – больш, чым для паловы, паходжанне значэння ‛радасць’ можна растлумачыць, не звяртаючыся да этымалагічнага аналізу. Для 9 лексем з 12 ЛСВ ‛радасць’ не з’яўляецца асноўным (то бок ён другасны, вытворны), і адносіны семантычнае дэрывацыі прасочваюцца ў межах саміх назоўнікаў (п. 1-9). Напрыклад, для назоўніка eádвідавочны метанімічны перанос ‛каўзатар стану ^ стан’, то бок ‛багацце, маёмасць ->
радасць’. У назоўніку upáhafennessадлюстроўваецца пашыраная метафара ‛падымаць 4 радавацца’

Для астатніх трох лексем (п.10-12) значэнне ‛радасць’ асноўнае, а матывацыя выяўляецца пры звароце да прыметнікаў, ад якіх яны былі ўтвораныя. Напрыклад, назоўнік glædутвораны па канверсіі ад прыметніка glæd са значэннямі ‛яркі, зіхоткі; радасны, вясёлы, які ззяе ад шчасця’. Такім чынам, ускрываецца метафара ‛яркі, зіхоткі ^ радасны’. 8 назоўнікаў з першым значэннем ‛радасць’ у межах старажытнаанглійскай мовы з’яўяляюцца невытворнымі, і матывацыя намінацый адшукваецца толькі ў дыяхраніі – або ў агульнагерманскай, або ў індаеўрапейскай мовах (п. 13–20). Вытворныя значэнні тых лексем, для якіх ‛радасць’ ёсць першасным значэннем аказаліся вельмі цікавымі: у пераважнай бальшыні выпадкаў гэта ‛музыка, песня, сугучча’ (напр., dreám,
gleow).

Для ЛСГ ‛радасць’ у старажытнаанглійскай таксама ўласцівая дыферэнцыяцыя паводле крыніцы (прычыны або месца) радасці, у той час як у сучаснай англійскай пераважае дыферэнцыяцыя стылістычная, а таксама паводле ступені праяўлення. У гэтай сувязі паказальныя дэрываты ад назоўнікаў dreámі wyn. У старажытнаанглійскай мове былі асобныя лексемы для называння радасці зямной (weorold-dreám), нябёснай (heofon-dreám), радасці штодзённага жыцця (éðel-dreám), радасці балявання (symbel-wynn,
medu-dreám, sele-dreám), радасці ад музыкі (gleó-dreám), пачуцця прыналежнасці да пэўных мясцін (éðel-wyn) і некаторыя іншыя.

У выніку аналізу матывацый ўсіх значэнняў ‛радасць’, а таксама ўсіх адносін паміж ЛСВ усіх лексем выявіліся сувязі ЛСГ ‛радасць’ з наступнымі канцэптуальнымі сферамі: ‛святло, ззянне’ (glæd, gleám,
gleow), ‛музыка’ (dreám, gleow), ‛багацце, дастатак, сіла’ (blǽd, duguþ, eád), ‛удача’ (gesǽlignes, eád,
hyht), ‛сакральнае’ (blǽd, dreám), ‛дабрыня, ласка’ (feá, bliss, liss, mirigþ), ‛забава, баляванне’ (gamen, wyn, sele-dreám,

medu-dreám). Прычым варта адзначыць, што сувязі гэтыя, як правіла, узаемазваротныя. У цэлым сувязь ЛСГ ‛радасць’ менавіта з гэтымі канцэптуальнымі сферамі адлюстроўвае спецыфіку гістарычна-культурнай сітуацыі ў старажытнаанглійскі перыяд.

Асаблівай увагі заслугоўвае назоўнік dreám. Справа ў тым, што ягонае значэнне абсалютна не супадае з ідэнтычным назоўнікам у сучаснай англійскай (dream‛сон, мара’), затое значэнне апошняга адпавядае семантыцы назоўніка таго самага агульнагерманскага кораня ў іншых германскіх мовах (ст. -нарв. draumr‛сон, мара’, ням.
Traum‛мара’). Унікальнасць семантыкі ст. -анг. dreámпрымушае многіх навукоўцаў адмаўляць усялякую сувязь паміж старажытнаанглійскай лексемай і адпаведнымі паводле гучання словамі іншых германскіх моў. Аднак штосьці агульнае паміж ‛радасцю’ і ‛сном, мараю’, відаць, усё-такі ёсць.

Руская даследніца Т.В.Тапарова ў сваёй працы «Семантическая структура древнегерманской модели мира» прыводзіць такое тлумачэнне: «Малалікасць лексем, што ўзводзяцца да і. -е. *dhreugh- , іхняя абмежаванасць толькі двума арэаламі – індаіранскім і германскім робіць верагодным меркаванне пра трактаванне і. -е. *dhreugh- як варыянта і. -е. *dher- , *dherd- ‛трымаць, падтрымваць, служыць апораю’ <…> Злучнасць сэнсавых кампанентаў і. -е. *dher- , *dherd- найпаўней рэалізуецца ў пазначэнні свята – ст. -анг.
dreámз уласцівымі яму ўяўленнямі пра адзінства чальцоў архаічнага калектыву, памкнёнасці ўгору, увышыню, экстатычным пад’ёме сілаў, натхненні, раскрыцці ўсіх духовых патэнцый, трываласці, стабільнасці, што забяспечваюцца ўзнаўленнем касмалагічнага прэцэдэнту – першастварэння» [6, 109-111].

Такое тлумачэнне сувязі паміж ‛радасцю’ і ‛сном, мараю’ таксама пралівае святло і на вытворнае значэнне ст. -анг. dreám
– ‛музыка, мелодыя, песня’. Не трэба забываць, музыка і рытмічныя спевы маюць моцнае сугестыўнае ўздзеянне і часта выкарыстоўваліся ў рознага кшталту рытуалах і сакральных дзеяннях. Магчыма, гэты факт ёсць пункт адліку ўзаемін паміж паняткамі ‛радасць’ і ‛музыка’.

У сучаснай англійскай мове захавалася толькі 8 старажытнаанглійскіх лексем з ЛСГ ‛радасць’: bliss, dreám, fægnunggamen, gescelignes, glæd (nes), gleow, mirigн , þanc.
Частка лексем засталася ў межах ЛСГ ‘радасць’, а частка пакшула яе, у тым ліку і dreám, якое раней уваходзіла ў ядро групы.

Спіс аналізаваных лексем

1.  b= I. парыў ветру, дыханне, дух, жыццё, розум; II. асалода, працвітанне, багацце, удача, шчаснасць, дарунак, узнагарода, карысць, слава, гонар.

2. 
duguþ = I. сталасць і ўсе, хто дасягнуў сталасці;, II. натоўп, войска, людзі, слугі, знаць, нябёснае войска; III. веліч, слава, магутнасць, цноты, дасканаласць, украса; IV. карысць, дабро, шчасце, працвітанне, багацце, шчаснасць, бласлаўленне, збавенне; V. прыбытак, дарунак;, VI. штосьці прыстойнае, прыдатнае, вартае.

3. 
eád= І. маёмасць, багацце, працвітанне; ІІ. радасць, шчасце. + eád-wéla= шчасце дабрабыту, шчаснасць, багацце.

4. 
gamen=
І. гульня, забава; ІІ. радасць, весялосць. + heal-gamen=
‛весялосць палатаў, песня’.

5. 
hyht=
І. надзея, радаснае чаканне; ІІ. радасць. + hyht-wynn=
радасць надзеі; + weorold-hyht = зямная радасць.

6. liss= І. рахманасць, літасць, дабрыня, ласка; ІІ. асалода, радасць. reót= І. (радасны) гук; ІІ. радасць.

7. 
þanc = I думка; II прыемная думка, ласка; III. прыемнасць, асалода, задавальненне.

9. 
upáhafenness= I. падыманне, падвышэнне; II. a) экзальтацыя, б) бурная радасць, трыумфаванне, в) пыха, гонар. gesǽlignes= шчасце. +
heáh-sǽl= вялікая шчасце; + ofer-sǽ lþ =
асалода ці шчасце, што перавышае дазволеныя межы; + sǽ lþ =
шчасце, радасць, удача, працвітанне.

10.  glæd = радасць.

11.  mirigþ = І. асалода, радасць; ІІ. прыемнасць (гучання).

12.  bliss = I. шчаснасць, радасць, весялосць, асалода; II. сяброўства, дабрыня, добразычлівасць, ласка. + weorold-bliss = зямная радасць.

13.  dreám=
I. радасць, асалода, весялосць (з нагоды свята), захапленне, экстаз; II. тое, што спрычыняе весялосць, – музычны струмант, музыка, вясёлая музыка, гармонія, мелодыя, песня. + éðel-dreám=
штодзённая радасць (якую прыносяць дом, сям’я, родныя мясціны); + heofon-dreám, god-dreám, sin-dreám, swegel-dreám=

нябёсная радасць; + medu-dreám= радасць балявання; + sele-dreám = весялосць (правадыравых) палатаў, радаснае жыццё ў (правадыравых) палатах, асалода ад свята; + weorold-dreám= зямная радасць; gum-dreám, mann-dreám= радасць чалавечая, радасць зямнога жыцця.

14.fægnung= моцная радасць (святочная), весялосць.

15.  (ge) feá = радасць, шчасце. + gefeohtsumnes= радасць, весялосць.

16.  gleám= І. радасны шум; ІІ. весялосць, радасць.

17. 
gleow=
І. весялосць, радасць; ІІ. музыка, музычнае суправаджэнне песні, жартаванне, забава. + gleó-dreám = радасць ад праслухвання музыкі.

18.  rótness = I. радасць, весялосць; II. суцяшэнне, ахова, камфорт.

19.  wyn = I. асалода, уцеха; II. забава, якая выклікае задавальненне, асалоду; IIІ. найлепшы з групы, гонар чагосьці. + éðel-wyn = радасць, звязаная з роднымі мясцінамі, радзімай; + hyht-wynn = радасць надзеі; + leód-wynn = радасць ад знаходжання сярод свайго народа; + líf-wynn= радасць жыцця; + lyft-wynn = прыемнасць ад паветра; +
symbel-wynn= асалода балявання.

2.  Pokorny J. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch [Электронны рэсурс]. – Рэжым доступу: http://www.indo-european.nl;

3.  Online Thesaurus Of Old English [Электронны рэсурс]. – Рэжым доступу: http://libra.englang.arts.gla.ac.uk/oethesaurus;

4.  Wikipedia: Free Online Encyclopedia [Электронны рэсурс]. – Рэжым доступу: http: ru.wiktionary.org/wiki/ Викисловарь: Списки Сводеша для германских языков;

Даследаванні: _ _

5.  Расторгуева Т. А. История английского языка. М., Астрель-Аст, 2005. С. 328;

6.  Топорова Т. В. Семантическая структура древнегерманской модели мира. М., 1994. С. 109-111.

А як вядома, для фарміравання літаратурных моў характэрна ўтварэнне пераважна інавацыйнага арэальнага ядра, нечага накшталт маленькага крышталіка ў насычаным растворы, з якога пачынаецца яго крышталізацыя і ўтварэнне новай структуры. Такое арэальнае ядро канцэнтруе ў сабе розныя інавацыйныя імпульсы, што прыходзяць з розных напрамкаў, і тым самым аб'ядноўвае акаляючую моўную прастору. Нягледзячы на сваё цэнтральнае становішча, т.зв. паўднёваянаўскія гаворкі, на якіх грунтуецца праект літаратурнай мікрамовы М.Шэляговіча, паводле сваіх уласцівасцяў не могуць прэтэндаваць на такую ролю19.
Да суб'ектыўных прычын «згасання» літаратурна-моўнага праекта М.Шэляговіча трэба аднесці папаўненне слоўнікавага складу і некаторых іншых рысаў за кошт архаізмаў і індывідуальных наватвораў. На гэту небяспеку звярнуў увагу пад час «яцвяжскай» канферэнцыі адзін з яе удзельнікаў: "Желание подчеркнуть самобытность языка и с этой целью «брать в первую очередь то, что свойственно лишь полешукам, чего нет у других» (Балесы Полісься, 5, с. 6) может привести к преимущественному употреблению слов узкодиалектных, не известных широкому кругу читателей"20.
У адносінах да наватвораў значную негатыўную ролю адыграў «балцкі міф», які звязваў этнагенетычную аснову праекта з яцвягамі.
Як вядома, сумесныя інавацыі. распаўсюджваючыся на значнай тэрыторыі, утвараюць суцэльны арэал і тым самым аб'ядноўваюць розныя гаворкі. Архаізмы ж у арэальным плане звычайна ўтвараюць мазаіку невялікіх астраўных арэалаў і тым самым раз'ядноўваюць масіў блізкіх гаворак. У гэтым плане аўтар праекта несумненна аддаваў перавагу архаізмам:
"-Яку лэксыку, фонытыцькы и гынчы мовны особлывыны — старишы чы новішы — маjіця взеты за норму?
— Маjіця браты всэ, шоб ныц нызагубылоса, шоб ныц нызгэбло... Пэвны-ж мы в одному — откыдаты старое, шо воно пашчи забутэ чы надто ридкэ, ныможна, нырозумно j ныпогосподарыцьку: бо так мы од усёго могчимо хутко откынутыс"21.
Тыповым выпадкам такога архаізму быў злучнік кэ 'і', які захаваўся як рэлікт у асобных палескіх гаворках і не ўтварае суцэльнага арэала22. «Рэанімацыя» і навязванне навязванне гэтага рэлікта з боку аўтара праекта маглі толькі адпіхнуць ад яго патэнцыяльных карыстальнікаў. Вельмі важна, каб пэўная архаічная ці занадта рэдкая рыса не выклікала чыста эмацыянальнага непрыняцця, як гэта было з «еканнем» (ек замест як, чес замест час і інш.). В.Гарбачук заўважае, што гэтая рыса характэрна далёка не для ўсіх гаворак Палесся, а носьбітамі суседніх гаворак успрымаецца нават "с некоторым оттенком иронии"23.
Падводзячы вынікі разгляду «праекта М.Шэляговіча», трэба канстатаваць, што яго аўтар дакладна «улавіў» неабходнасць і час стварэння заходнепалескай літаратурнай мікрамовы, правільна з пункту погляду тэорыі літаратурных моў вызначыў некаторыя прынцыпы (напрыклад, фанетычны прынцып правапісу, неабходнасць увядзення новых графем і г.д., што адпавядае т.зв. копітараўскай традыцыі славянскіх літаратурных моў), аднак не заўсёды улічваў некаторыя агульнатэарэтычныя палажэнні і сацыялінгвістычныя фактары, што ў пэўнай ступені паўплывала на перспектыўнасць названага літаратурна-моўнага праекта.

Літаратура

1 Бузук П. Спроба лiнгвiстычнае географii Беларусi. Менск, 1928. Ч.I. Вып. 1. С. 3-4.
2 Параўн.: «... выбор одного какого-нибудь явления в качестве критерия для проведения границы по своей сущности представляет совершенно произвольный акт» (Бузук П. К вопросу о составлении диалектологической карты белорусского языка// Сб. статей в честь акад. А.И.Соболевского [Сб. ОРЯС. Т. 101. №3]. Ленинград, 1928. С. 215).
3 Параўн. апошнiя па часе спробы такога рашэння названай праблемы: Luft A. Das Westpolessische: Sprachliche Besonderheiten und Abgrenzung vom Weіssrussischen und Ukrainischen. Diplomarbeit Universitat Munchen, 1997; Bieder H. Zur Abgrenzung der weissrussischen und ukrainischen Dialekte auf dem Gebiet des weissrussischen Westpolessien// Слово в диахронии и синхронии: Сб. науч. статей к 80-летию М.Г.Булахова. Минск, 1999. С. 3-20.
4 Вулхайзер К. Ад межаў да iзаглосаў: Дыялектная дыферэнцыяцыя ў беларускіх гаворках сучаснага польска-беларускага пагранiчча (у друку).
5 Бузук П. Взаємовідносини між україньскою та білоруською мовами (методологічний нарис) // Записки Історично-Філологічного Відділу Української Академії Наук. 1926. Т. 7-8. С. 425
6 Параўн.: «Дыялекталагічныя даследаванні апошняга часу і ўласныя меркаванні прывялі мяне да высновы, што тэзіс А.Дулічэнкі <...> і А.Палякова <...>пра тое, што Заходняе Палессе з'яўляецца этнамоўнай пераходнай зонай беларускай і ўкраінскай моў. не справядлівы, у прыватнасці, адносна загарадскіх гаворак» (Бідэр Г. Моўная сітуацыя на Заходнім Палессі // Язык и социум: Материалы ІІІ Международной научной конференции. Минск, 2000. С. 30).
7 Гутшмидт К. Взгляды И.А.Бодуэна де Куртенэ на природу и функции славянских литературных языков// Festschrift fur G. Hutl-Folter zum sechzigsten Geburtstag [Wiener Slawistischer Almanach. 1984. Bd. 13]. S. 83. Згодна з сучаснай канцэпцыяй славянскіх моўных ідыёмаў А. Фурдаля, гэта можа быць другая ці трэцяя ступень у шкале літаратурная мова — дыялект: «jezyk, w ktorym istnieje literatura piekna i niektore inne teksty», «jezyk lub dialekt, w ktorym powstaja utwory literackie» (Furdal A. Z zagadnien klasyfikacji kulturowej jezykow slowianskich // Z polskich studiow slawistycznych. Seria VI: Jezykoznawstwo. Warszawa, 1983. S.108).
8 Гуштмидт К. Взгляды И.А. Бодуэна дe Куртенэ... С.83
9 Толстой Н.И. Новый славянский литературный микроязык?// Res philologia. Филологические исследования: Памяти Г.В.Степанова. Москва-Ленинград, 1990. С. 272 (У перадруку: Н.И.Толстой. Избранные труды. Москва, 1998. Т. 2. С. 506).
10 Dulicenko A.D. The West Polesian Litetary Language// Language, Minority, Migration: Yearbook 1994/ 1995 from the Centre for Multiethnic Research. Uppsala, 1995. P. 119-131.
11 Poljakov O. Das Westpolesische// Slavistica Vilnensis 1998 [Kalbotyra 47(2)]. Vilnius, 1998. S. 29-42.
12 Klimcuk F.D. Некоторые особенности письменной традиции Полесья// Modernisierung des Wortschatzes europaischer Regional- und Minderheitensprachen. Tubingen, 1999. S. 86, 91.
13 Толстой Н.И. Избранные труды. Москва, 1998. Т. 2. С. 498.
14 Дзярновіч А. Фармуляваньне асноўных праблем дасьледаваньня Заходняга Палесься// Форум. 1995—1996. №2. С. 6.
15 Тычына М.А. Этнічная і эстэтычная самасвядомасць моладаяцвягаў і працэсы духоўнага адраджэння // Jітвjежа (Заходышнополіська) штудіjно-прахтыцька конфырэнция: Матырjелы. Пынськ, 1990. С. 13.
16 Пра гэта, дарэчы, сведчыць і т.зв. палеска-карпацкі ізаглосны пояс, параўн.: Лучыц-Федарэц І.І. Мовы ў Заходнім Палессі // Гуманітарныя і сацыяльныя навукі на зыходзе ХХ стагоддзя. Мінск, 1998. С. 460-461.
17 Kuraszkiewicz W. Ruthenica. Warszawa, 1985. S. 285.
18 Шевельов Ю. Чому общерусский язык, а не вібчоруська мова? З проблем східнослов'янської глотогонії // Другий Міжнародний конгрес україністів: Доповіді і повідомлення. Мовознавство. Львів, 1993. С. 60.
19 Klimcuk F.D. Некоторые особенности письменной традиции Полесья. С. 91.
20 Горбачук В.Т. О некоторых проблемах формирования полешуцкого литературного языка// Jітвjежа (поліська) штудіjно-прахтыцька конфырэнция. С. 94.
21 Шыляговыч М. Пытанне — отказ// Балесы Полісься. Вып. 2 [Чырвоная змена, 16 ліпеня 1988 г.]. С. 13.
22 Цыхун Г.А. Бел. ке, кі 'і, ды'// Беларуская лінгвістыка. 1985. Вып. 28. С. 64-65.
23 Горбачук В.Т. О некоторых проблемах формирования полешуцкого литературного языка. С. 95.

Forschungsgegenstand // Sprachsituation undSprachkultur im internationalen Vergleich. Frankfurt am Main, 1995, 19-23] прапануе агульную методыку характарыстыкі моўнай сітуацыі пэўнага рэгіёна шляхам вылучэння і ўдакладнення наступных рыс:
1) самасгойнасць мовы: адмежаванне ад блізкароднасных моў і гаворак; характар самаацэнкі носьбітаў мовы; прыналежнасць да этнічнай групы ці нацыі; крытэрыі роднай мовы; аднамоўная, двухмоўная або шматмоўная сітуацыя; функцыянальныя адрозненні моў, якія знаходзяцца ў канкурэнтных адносінах; выкарыстанне этнамоўных дадзеных перапісу насельніцтва;
2) варыянты мовы тыпу літаратурная мова, размоўная мова, дыялекты;
3) стылявая дыферэнцыяцыя мовы: функцыянальныя стылі і жанравыя (тэкставыя) стьші;
4) спосабы рэалізацыі мовы : вусная і пісьмовая мова;
5) моўныя нормы: кадыфікаваныя і некадыфікаваныя; варыянтныя і неварыянтныя;
6) сферы камунікацыі і функцыянаванмя мовы: адміністрацыя, адукацыя, сродкі масавай інфармацыі і гэтак далей;
7) сацыялекты: сацыялекты пакаленняў і прафесійныя сацыялекты;
8 ) ацэнка пералічаных пунктаў (1-7) носьбітамі мовы: пазітыўная, нейтральная, адмоўная ўстаноўка.
3 прычыны недастатковай вызначанасці даследаванняў утрымаюся ад характарыстыкі з выкарыстапнем усіх пералічаных крытэрыяў, а прапаную аналіз толькі некалькіх аспектаў моўнай сітуацыі Заходняга Палссся, а менавіта: стану пытанняў адмежавання палескай мовы ад блізкароднасных, двухмоўя, варыянтаў мовы, моўньіх норм і сфер камунікацыі.
1. Заходненалеская мова як самастойнан мова або дыялект іышай этнамовы.
У славістычным мовазнаўсгве самасгойпасць палескай мовы наогул не прызнаецца. Дыялекты ЗаходІняга Палесся, асабліва загарадскія гаворкі, пераважна прымаюцца за частку цэласнага ўкраінскага дыялектнага арэала, які звязаны ўкраінска-беларускімі пераходнымі гаворкамі з дыялектным арэалам беларускай мовы. Аднак, па самаацэнцы пэўных колаў заходнепалескай інтэлігенцыі, заходнепалескія гаворкі з'яўляюцца самастойнай усходнеаславянскай мовай, якую яны лічаць за родную мову. Такія носьбіты мовы лічаць сябе не членамі этнічнай групы ўкраінскай нацыі або эвентуальна беларускай нацыі, але лічаць сябе членамі самастойнай палескай нацыі [Шеляговіч М, У нашего дела косммический знак // Ішадумцы. Мыслящие иначе. Мінск, 1991, 123-128]. Іншыя часткі заходнепалескага насельніцтва прымаюць заходнепалескую мову за гаворку ўкраінскай мовы або (радзей) беларускай мовы. У нашыя часы карэнныя жыхары Заходняга Палесся не прызнаны нацыянальнай меньшасцю ні еўрапейскімі дзяржавамі, ні міжнароднымі арганізацыямі.

2. Двухмоўе.
Частыя змены палітычных сістэм панавання і пагранічнае месцазнаходжанне Заходняга Палесся прывялі да таго, што для гэтага рэгіёна характэрна не аднамоўе, а двухмоўе і нават шматмоўе. На працягу гіторыі фарміраваліся розныя разнавіднасці двухмоўя: палеска-польскае, палеска-рускае, палеска-беларускае, палеска-ўкраінскае і палеска-яўрэйскае [Клімчук Ф.Д. О разновидностях билингвизма и полилингвизма (на матернале южных районов Брестской областм) // Проблемы двуязычня н многоязычмя. Москва, 1972, 268-274] . Цяпер у гэтым рэгіёне дамінуе палеска-рускі білінгвізм, іншыя ж разнавіднасці двухмоўя маюць параўнальна невялікае значэнне або зніклі амаль зусім. Высокая квота палеска-рускага двухмоўя суадносіцца з высокай доляй асіміляцыі мясцовага гарадскога насельніцтва. Русіфікацыя гарадоў Заходняга Палесся мае больш высокую ступень у параўнанні з іншымі гарадам Брэсцкай вобласці. У мінулым сталае суіснаванне розных этнасаў на Заходнім Палессі спрычыніла распаўсюджанне розных нацыянальных літаратур (беларускай, украінскай, польскай, яўрэйскай рускай) і канкурэнцыю процілеглых культурных традыцый (усходняй — з выкарыстаннем царкоўнаславянскай мовы, і заходняь — з выкарыстаннем лацінскай). Гэта моўна-этнічная канкурэнцыя на Заходнім Палессі відавочна ўскладніла фарміраванне і кансалідацыю цэласнай нацыянальнай свядомасці заходніх палешукоў, і таму ім звычайна прыпісваецца толькі рэгіянальная (палеская, пінская) свядомасць.
3. Сацыяльныя і тэрытарыяльныя моўныя варыянты тыпу літаратурная мова і гаворкі.
3.1. Літаратурная мова. На Заходнім Палессі пераважае руская літаратурная мова ва ўсіх публічных сферах камунікацыі, беларуская літаратурная мае таксама яшчэ пэўнае значэнне, у той час як польская і ўкраінская літаратурныя мовы захоўваюць толькі перыферыйнае значэнне для адпаведных меншасцей. Створаная аўтаномным рухам Полісьсе ў канцы 1980-х гадоў палеская літаратурная мікрамова з’яўляецца адной з некалькіх русінскіх нонстандартных (нелітаратурных) або прэстандартных (далітаратурных) моў, якія развіваліся ў якасці рэгіянальных адгалінаванняў украінскай мовы. Палескі рух пад кіраўніцтвам М.Шаляговіча імкнуўся не толькі да апісьменьвання лакальных гаворак у мэтах захавання фальклорнага пласта мовы, але да стварэння ўнармаванай, полівалентнай і функцыянальна дыферэнцыяванай палескай літаратурнай мовы, ужыванне якой павінна было б з’яўляцца абавязковым на тэрыторыі палескай аўтаноміі. Па меркаваннях дзсячаў Полісься, палеская мова павінна была б канкурыраваць з рускай і беларускай літаратурнымі мовамі ў сістэме адукацыі, у сродках масавай інфармацыі, у адміністрацыйным ужытку, а таксама ў сферах навукі і культуры. 3 розных прычын ужыванне палескай літаратурнай мовы, аднак, дасюль абмежавалася некалькімі сферамі: фальклору, мастацкай літаратуры і публіцыстыкі, а таксама выкарыстання ў некаторых гумапітарных навуках. Аўтарытэтныя даследчыкі палескай тэматыкі, напрыклад М.Талстой [Толстой Н.И. Новый славянскнй литературный микроязык? // Res Philologica. Фнилологические исследования. Памяти академика Г.В.Степанова (1919-1986). Москва-Лснннград, 1990, 267] і А.Дулічэнка [Дуличенко А.Д. К лингвистическому осмыслению Полесья // JШКТ, 1990,12-13], выказваюцца за ўжыванне палескай мовы ў рэгіянальнай мастацкай літаратуры і фальклоры, але адносяцца стрымана да пабудовы паўнацэннай шматфункцыянальнай літаратурнай мовы. Стварэнне палескай мікрамовы катэгарычна адхілялася коламі беларускага і ўкраінскага нацыянальных рухаў, таму што яны ўбачылі ў гзтым пагрозу сепаратысцкага развіцця з негатыўнымі наступствамі для еднасні нацыі і дзяржавы.
3.2. Дыялекты. Ацэнкі стану і перспектыў заходнепалескіх гаворак супярэчлівыя і размытыя. Некаторыя філолагі, як напрыклад А.Пархач, Ф.Клімчук і І.Лучыц-Федарэц, выказваюць перасцярогу адносна захавання і будучыні гэтых дыялектаў. Адмежаванне і падзел заходнепалескіх гаворак разглядаюцца бсларускімі і ўкраінскімі мовазнаўцамі з розных пазіцый, якія абумоўлены часткова процілеглымі моўнапалітычнымі поглядамі, але часткова і недастатковым станам вывучанасці гэтых гаворак. У беларускіх дыялекталагічных працах, праўда, палеская дыялектная група звычайна адмяжоўваецца ад так званага «галоўнага масіва беларускіх гаворак» [Аванесаў Р.І. (рэд.). Лінгвістычная геаграфія і групоўка беларускіх гаворак. Мінск, 1969, К. 71, 75; Крывіцкі А.А. Асноўны масіў беларускіх гаворак // Беларуская мова. Энцыклапедыя. Мінск, 1994, 58], але не акцэнтуецца ўвага на ўкраінскім характары брэсцка-пінскіх гаворак, які адназначна вынікае са шматлікіх ізгалос Дыялекталагічнага атласу беларускай мовы (1963). У той жа час украінскія дыялектолагі Н.Аркушын [Аркушнн Г.А. Діалектне членування Західного Полісся // JКШТ,1990, 63-65] і А.Пархач [Пархач О. Проблема розмежування білоруськмх та украінськнх говорок -- один із способів гармонізаціі міжнаціональних стосунків // Форум. нр.2. Мінск, зіма 1995-1996, 9-10] даказалі пры дапамозе Атласа ўкраінскай мовы (1984—1988), што заходнепалескія гаворкі безумоўна выяўляюць істотныя фанетычныя, марфалагічныя і лексічныя рысы, якія звязваюць іх з іншымі ўкраінскімі гаворкамі, а таксама з украінскай літаратурнай мовай. Дыялекталагічныя даследаванні апошняга часу і ўласныя меркаванні прывялі мяне да высновы, што тэзіс А.Дулічэнкі [Дулнченко А.Д. К лингвистическому осмыслению Полесья // JКШТ, 1990, 11] і А.Палякова [Поляков О. (Poljakov O.). The West Polesian written language // Międzynarodowy kongres slawistów, Rraków 1998. Streszczenia referatów i komunikatów- Językoznawstwo. Warszawa, 113] пра хое, што Заходняе Палессе з’яўляецца этнамоўнай пераходнай зонай беларускай і ўкраінскай моў, не справядлівы, у прыватнасці, адносна загарадскіх гаворак.
4. Моўныя нормы.
3 літаратурных моў, якія ўжываюцца на Заходнім Палессі, толькі руская і польская мовы маюць стабільныя нормы, у той час як у беларускай і ўкраінскай літаратурных мовах ёсць тэндэнцыі да моўных рэформ амаль на ўсіх узроўнях мовы. Нормы палескай пісьмовай мовы, якія маглі б быць прыдатнымі дая ўсяго заходнепалескага рэгіёна Беларусі, Украіны і Польшчы, фактычна грунтуюцца, на думку Ф.Клімчука [Клімчук Ф.Д. Некаторыя моўныя праблемы Палесся // JКШТ, 1990, 9], на лакальных гаворках, якія выкарыстоўваюцца на поўдні раёнаў Іванава і Пінска. Асноўная частка палескіх моўных норм распрацавана М.Шаляговічам і В.Гарбачуком і практычна рэалізавана праз публікацыі ў газеце «Збудінне», якая выходзіла ў перыяд з 1989 па 1994 год. У гэтым перыядычным выданні абмяркоўваліся арфаграфічныя, фанетычныя і марфалагічныя нормы, а таксама прапаноўваліся крытэрыі адбору лексічных адзінак. Нормы даволі часта выступаюць як варыянтныя, асабліва ў галіне арфаграфіі і фанетыкі, і не заўсёды сфармуляваны дакладна і паслядоўна. Сінтаксічныя і стылістычныя нормы дасюль наогул не распрацоўваліся.
5. Сферы камунікацыі.
На Заходнім Палессі мовы-канкурэнты выказваюць значныя функцыянальныя адрозненні. У побытавай сферы доўгі час панавалі лакальныя палескія гаворкі, але нават у прыватнай камунікацьгі апошнім часам ужыванне палескіх гаворак значна абмежавалася ў выніку распаўсюджання рускай мовы, як вьшікае з матэрыялаў нядаўняга сацыялагічнага даследавання [Дарашэвіч Э. Факты -- рэч упартая // Літаратура і мастацтва. нр.40. Мінск, 1995, 14]. У публічных сферах камунікацыі (у палітыцы, адміністрацыі, войску, сістэме адукацыі, навуцы, сродках масавай інфармацыі, кіно, тэатры, царкве) традыцыйна маюць перавагу чужыя мовы.

У рэгіянальнай палітыцы і адміністрацыі кіруючыя пасады займаюць, як і ў савецкія часы, рускамоўныя дзеячы, якія паходзяць з Усходняй Беларусі альбо Расіі, у той час як нешматлікія прадстаўнікі палескай інтэлігенцыі амаль не маюць уплыву ў названых сферах. У сістэме адукацыі псраважна ўжываецца руская мова, навучанне ж на базе беларускай і ўкраінскай мовы абмежавана некалькімі школамі або асобнымі класамі. Дзяржаўная палітыка адукацыі відавочна не ўлічвае пажаданняў насельніцтва, бо разам з тьш, што за рускую мову, згодна з вынікамі апытання 1995 г., выказалася 65,1%, навучанне на беларускай мове палічылі мэтазгодным 53,4% (палескую падтрымалі толькі 5,9% удзельнікаў апытання) [Дарашэвіч Э. Факты -- рэч упартая // Літаратура і мастацтва. нр.40. Мінск, 1995, 14]. Яшчэ ў савецкі перыяд Брэст развіваўся як вузаўскі горад, дзе амаль усе навуковыя дысцыпліны выкладаліся на рускай мове, і толькі некалькі гуманітарных прадметаў на беларускай мове. Палескі рух запатрабаваў стварэння так званага нацыянальнага “яцвяжскага” універсітэта і “яцвяжкага” даследча-адукацыйнага цэнтра накшталт Акадэміі навук. Але дасюль выкарыстанне палескай мовы абмяжоўвасцца некалькімі гуманітарнымі навуковымі дысцыплінамі, такімі, як філалогія, гісторыя і этнаграфія. Прэса, таксама як і лакальныя перадачы радыё ў Брэсце і Пінску, выкарыстоўвае рускую мову. Па меркаваннях дзеячаў палескага руху, створаная імі мова абавязкова павінна выкарыстоўвацца і ў сферы сродкаў масавай інфармацыі. У Брэсцкіх тэатрах спектаклі адбываюцца пераважна на рускай мове.
На Заходнім Палессі, сацыяльна і рэлігійна кансерватыўным, руская праваслаўная царква з’яўлясцца найвялікшай рэлігійнай супольнасцю, якая здаўна ўжывае ў якасці літургічнай мовы царкоўнаславянскую, але ў казаннях, навучанні, унутрыцаркоўным адміністрацыйным ужытку выкарыстоўвае рускую мову. Розныя неапратэсганцкія цэрквы (евангелісгы, баптысты, адвентысты), якія рэпрэзентуюць на тэрыторыі Заходняга Палесся другую па колькасці канфесію, выкарыстоўваюць у набажэнстве, рэлігійным друку і адміністрацыйным ужытку амаль выключна рускую мову. Рымска-каталіцкая царква, якая да апошняга часу мела нязначны ўтшыў на Заходнім Палсссі, з 1990-х гадоў відавочна пачала працаваць на карысць паланізацыі палескіх католікаў. Звязаная з Рымам грэка-каталіцкая царква засталася і пасля найноўшага беларускага адраджэння хутчэй за ўсё псрыферыйнай з’явай.

6. Высновы.
Гуманітарныя павуковыя дысцыпліны такія, як мовазнаўства гісторыяграфія і этнаграфія, з прычыны сваіх розных навуковых падыходаў і метадаў, адносна Заходняга Палесся прыходзяць да супрацьлеглых вынікаў даследавання. У мовазнаўчай славістыцы заходнепалескія гаворкі не прымаюцца за самастойную ўсходнеславянскую мову з прычыны пераважных канвергенцый з украінскімі гаворкамі і ўкраінскай літаратурнай мовай, нягледзячы на тое, што значная частка палешукоў лічыць палескую мову роднай. Ранейшыя шматлікія варыянты білінгвізма мультылінгвізма жыхароў Заходняга Палесся амаль цалкам заменены ў цяперашні час палеска-рускім білінгвізмам, які пазней, магчыма, мог бы перайсці ў рускае аднамоўе, у выніку таго, што не толькі суседнія славянскія літаратурныя мовы (польская, украінская, беларуская), веданне якіх было распаўсюджана на Заходнім Палессі, але таксама і заходнепалескія гаворкі функцыянальна ўсё больш замяняюцца рускай мовай.
Палеская пісьмовая мова ў заходняй славістыцы ўспрымаецца як адна з 13 славянскіх літаратурных мікрамоў. Спроба ўвядзенш палескай мовы як афіцыйнай у аўтаномным рэгіёне Заходняга Палесся відавочна не ўдавалася з прычыны недастатковай функцыянальнасці і ўнармаванасці мовы. Перспектывы палескай літаратурнай мовы на сённяшні дзень падаюцца досыць неакрэсленымі. Яе лёс будзе залежаць у першую чаргу ад дзяржаўнай моўнай і нацыянальнай палітыкі, але таксама палітычнай волі і свядомасці насельніцтва Заходняга Палесся.

[Язык и социум. Материалы III Международной научной конференции. Минск, 1998 г. Минск, 2000. С. 26--32]

На тэрыторыі Беларусі ў Сярэднім і Верхнім Падняпроўі (сучасныя Гомельская і Магілёўская вобласці, усход Берасцейскай, поўдзень Менскай) у эпоху ранняга жалезнага веку (

VII-III стст. да н. э.) была пашыраная  г. зв. мілаградзкая культура (ад назвы гарадзішча Мілаград у Рэчыцкім раёне). Бальшыня навукоўцаў лічыць гэтую культуру балцкай. На поўнач ад арэалу балцкае культуры, у сярэдняй частцы цяперашняе рэспублікі ў VII-VI стст. да н. э. — IV-V стст. н.э.) размяшчаліся плямёны культуры штрыхаванай керамікі (усходнелітоўскія, ці ўсходнябалцкія), якія зніклі, не пакінуўшы пасля сябе нават назвы. На поўначы Беларусі, у Віцебскай вобласці й суседніх раёнах, у VIII ст. да н. э. — IV ст. н. э. жылі плямёны днепра-дзвінскае культуры, якія належалі, як і плямёны штрыхаванай керамікі, да балтамоўнага насельніцтва. З канца І тысячагоддзя да н.э. у Верхнім і Сярэднім Падняпроўі, там, дзе раней знаходзіўся асноўны арэал мілаградзкай культуры (Гомельская, Магілёўская, часткі Берасцейскай і Менскай вобласцяў) склалася зарубінецкая культура. Адны навукоўцы лічаць плямёны зарубінецкай культуры продкамі славянаў Падняпроўя, іншыя — плямёнамі, мова якіх займала прамежкавае становішча паміж славянскай мовай і блізкімі да яе заходнябалцкімі гаворкамі (2).

У сярэдзіне І тысячагоддзя на Беларусі культура штрыхаванай керамікі й днепра-дзвінская змяняюцца  г. зв. банцараўскай (ад назвы гарадзішча Банцараўшчына, што пад Менскам). На думку беларускага этноляга Ф.Клімчука, плямёны банцараўскай культуры зьяўляюцца непасрэднымі продкамі беларусаў (3). Другая археалягічная культура трэцяй чвэрці І тысячагоддзя  н. э. дастала назоў калочынскай (ад назвы в.Калочын Рэчыцкага р-ну). На думку навукоўцаў, гэта — мадыфікаваная балцкая культура (4).

Сярэдневечныя польскія краністыя М.Бельскі й М.Стрыйкоўскі сцвярджаюць у сваіх кроніках, што сваю назву Белавеская пушча атрымала ад старажытнага замку з белымі вежамі, пабудаванага адным з яцвяскіх князёў. Як піша ў сваіх падарожных нататках вядомы этнограф П.Шпілеўскі, месца, дзе быў гэты замак, за ягоных часоў мела выгляд даволі ўзвышанага насыпу, абкружанага з усіх бакоў капцамі, курганамі і валатоўкамі (старажытнымі паганскімі магіламі), і было ведамае пад імем Замчышча, або Займішча. Некаторыя з гэтых капцоў і валатовак раскапаныя, і ў іх знойдзеныя цэлыя шкілеты чалавечыя і рознай велічыні гліняныя сасуды, відавочна, урны — ясны доказ, што пушча ў часы яцвяскага язычніцтва была заселеная (5).

Вядомы літоўскі археоляг Адольфас Таўтавічус, абагульніўшы вынікі даследаванняў гісторыі балтаў на Беларусі і дадзеныя гістарычных крыніцаў, у сваім падсумавальным артыкуле «Яцвягі, дайновы, судовы, паляксены і…» зрабіў спробу высветліць этнічны склад балцкага насельніцтва польска-беларуска-літоўскага памежжа й яго гістарычны лёс (6). Ён, у прыватнасці, піша, што пасля зьяўлення працаў гісторыкаў С.Заянчкоўскага, А.Камінскага, В.Пашуты, археолягаў Е.Антаневіча, Я.Ясканіса, М.Качынскага, Я.Акуліча, В.Сядова, мовазнаўцаў В.Мажуліса, Я.Налепы ды інш. запанавала думка, што групу яцвяскіх плямёнаў, значнай часткі былога балцкага насельніцтва Беларусі, утварылі чатыры буйнейшыя плямёны. На паўночным ускрайку тэрыторыі іх пражывання жылі дайновы, на поўдні яны былі суседзямі літоўцаў. На паўночна-заходнім ускрайку пражывалі судовы. Тэрыторыі іх пражывання мяжуюць з Надровай і перш за ўсё з Бартай — прускімі плямёнамі. У паўднёва-заходняй частцы — на рацэ Элка (Лыха) пражывалі паляксены — суседзі галіндаў (голядзі) і мазураў. Яны раней былі больш моцнымі і шматлікімі і шкодзілі мазурскім князям, а пазней і польскім правіцелям. А ў цэнтральнай і ўсходняй частках пражывалі яцвягі, якія раней за ўсіх сутыкнуліся з пашыраючай у Х-ХІ стст. сваю ўладу на поўнач Кіеўскай Руссю, а пазней — з галіцка-валынскімі князямі. Вядома, што паміж імі маглі быць і больш дробныя плямёны, найменні якіх, аднак, не захаваліся.

Пытанне пра паходжанне яцвягаў застаецца нявырашаным. Польскія археолягі лічаць, што гэтыя плямёны ўтварыліся ў пачатку І ст. да н.э., калі ў край характэрнай для ўсходніх балтаў курганнай культуры праніклі прыхадні з вобласці мілаградзкай культуры (басэйну Прыпяці). Магчыма, што неаднолькавая колькасць прыхадняў перадвызначыла, што ўзнікла некалькі родавых плямёнаў і некалькі плямёнаў, або груп, якія падзяліліся, а прыхадні з тэрыторыі культуры штрыхаванай керамікі і перадвызначылі ўтварэнне племя дайноваў і іх прыкметную блізкасць да літоўцаў. Большасць даследнікаў пільнуецца думкі, што ў ІІ ст. згаданыя ў «Геаграфіі» К.Пталамэя судзіны і галінды ёсць тыя самыя судовы і іх суседзі галінды. Такім чынам, у пачатку н. э. гэтыя плямёны ўжо існавалі. З археалягічных звестак вядома, што і ў ІІ-ІІІ стст. уласцівыя групам плямёнаў звычаі хавання нябожчыкаў адрозніваліся некаторымі рысамі іншае культуры. Напрыклад, у той час судовы ваколіц Сувалкаў хавалі нябожчыкаў у курганах няспаленымі, а над магільнай ямай накладвалі каменную крушню. Яцвягі, што жылі ў ваколіцах Аўгустова, сваіх нябожчыкаў хавалі спаленымі, у урнах. Тут мацнейшым быў уплыў прускай культуры ці рэліктаў курганнай культуры заходніх балтаў з больш ранняга пэрыяду. Не стае дадзеных, каб ахарактарызаваць узаемныя адносіны дайноваў, судоваў, яцвягаў і паляксенаў, ня ясна, чаму яны не спрабавалі ў ХІІІ ст. стварыць свае дзяржавы або аб’яднацца з Літвой. Пісьмовыя звесткі аб культуры гэтых плямёнаў з ХІІ-ХІІІ стст. вельмі супярэчлівыя. Цяжка і ўстанавіць мяжу тэрыторыяў іх пражывання, таму што па гэтым пытанні таксама не стае звестак — і пісьмовых, і лінгвістычных, і археалягічных, а іншы раз гэтыя звесткі супярэчаць адны адным.

На падставе ўсяго комплексу дадзеных, якія ёсць па гэтаму пытанню, А.Таўтавічус спрабуе наблізіцца да развязання даволі складанага пытання — акрэсліць межы пражывання разгляданых ім балцкіх плямён. Аўтар зазначае, што яшчэ ў 1965 г. вядомы літоўскі археоляг і гісторык культуры Пузінас, разглядаючы асобныя думкі розных аўтараў, зазначыў, што межы тэрыторыяў пражывання яцвягаў змяняліся са стагоддзямі.

Найбольш выразна вызначаная заходняя мяжа. Яна праходзіць па польскай і літоўскай тэрыторыях (у іх сучасным стане)  — пачынаючы ад Бебжы (правага прытоку Нарава) на паўночны захад ад вялікіх мазурскіх балатоў, далей па іх усходнім баку, а яшчэ далей яна паварочвае на паўночны ўсход у кірунку возера Вішціціс, перасякаючы лес Рамінта. Ад возера Вішціціс гэтая мяжа ідзе па былой мяжы паміж Літвой і Нямеччынай да ніжняга цячэння Нёмана. Праўда, і тут яшчэ з-за недаследаванасці археалягічных помнікаў галіндаў, бартаў і надроваў мяжа паміж гэтымі плямёнамі і яцвягамі застаецца няпэўнай.

Пільнуючыся думкі Я.Длугаша, што сталіцай яцвягаў быў Драгічын на Бугу, большасць гісторыкаў спрабуе правесці паўднёвую мяжу тэрыторыі пражывання яцвягаў да Буга (паміж Брэстам і Драгічынам). Вядомы літоўскі мовазнаўца Ґяруліс сцвярджае, што яцвягі жылі і далей на поўдзень ад Буга. Расейскі лінгвіст В.Тапароў лічыць, што яцвягі жылі і на поўдзень ад Нарава і Буга. Думкі, што паўднёвай мяжой тэрыторыі пражывання яцвягаў быў Буг, не абвяргае і выдатны расейскі археоляг В. Сядоў, які з расейсікх археолягаў бадай найбольш цікавіўся гісторыяй яцвягаў. Даследчыкі М.Цёпэн, А.Камінскі, М.Гімбутэне, В.Мажуліс, Г.Лаўмяньскі, іншыя літоўскія і польскія гісторыкі і археолягі пільнуюцца думкі, што найбольш верагоднай мяжой пражывання яцвягаў зьяўляюцца Буг, яго прыток Нараў і, нарэшце, Бебжа, прыток Нарава.

Усходняя мяжа, як і паўднёвая, застаецца спрэчнай. З апублікаваных цяпер дадзеных (М.Цёпэн, Г.Лаўмяньскі, Ц.Энгель, А.Камінскі, Я.Налепа, М.Гімбутэне, К.Буга, В.Сядоў, Я.Звяруга) вынікае, што на тэрыторыю паміж верхнім цячэннем Нёмана і Прыпяццю групы яцвягаў перасяляліся і будаваліся тут толькі ў ХІ-ХIV стст. З цягам часу іх часткова асымілявалі беларусы, а адзін апошні астравок застаўся да канца ХІХ — пачатку ХХ ст.

Пры вызначэнні паўночнай мяжы большасць аўтараў (М.Цёпэн, Я.Самбжыцкі, Г.Лаўмяньскі, Ц.Энгель, А.Камінскі, М.Гімбутэне, Я.Акуліч ды інш.) пільнуюцца ўстаноўленай заключаным у 1422г. у Мельне пагадненнем мяжы паміж Літвой і Прусіяй да Нёмана. Даводзіцца пагадзіцца з В.Сядовым, што мяжу тэрыторыяў пражывання яцвяскіх плямёнаў можна высветліць паводле пашырэння характэрных для іх курганоў. З праведзеных у ваколіцах Сувалкаў польскімі археолягамі даследаванняў вядома, што ў ІІ-IV стст. судовы хавалі нябожчыкаў з даволі шматлікімі мэталічнымі пахавальнымі ўбраннямі (упрыгожаннямі, зброяй, некаторымі прыладамі). У магільнай яме памерлых абкладвалі камянямі, а паверх іх складалі купу камянёў, запаўнялі яе зямлёю, а насып абкружалі каменным вянцом. Таму гэтыя курганы й названыя каменнымі курганамі, крушнямі. У VI-VII стст. і пазней рэшткі спаленага нябожчыка ссыпалі ў гліняную урну й змяшчалі ў насыпаным з камянёў і зямлі кургане. Магілы судоваў-яцвягаў VIII-IX стст. менш вядомыя, але памерлых і надалей хавалі спаленымі ў курганах або ў абкладзеных камянямі магілах. У паўночнай частцы Занямоння і каля нізоўяў Нёмана, а таксама Дубісы й Нявежы такія магілы, складзеных з камянёў, ня знойдзеныя. Тут у І-IV стст. памерлых хавалі таксама няспаленымі, але без ніякіх каменных насцілаў або насыпаў паверх магільных ямаў. Такія магілы ўтвараюць аўкштайцкую групу могілак і дазваляюць сцвярджаць, што на ўзбярэжжы Нёмана ніжэй за Коўна на паўночнай ускраіне Занямоння ўжо з пачатку новай эры жылі аўкштайты. Звесткі праведзеных даследаванняў паказваюць, што ў ІІ-ХІІ стст. яцвягі ў Занямонні жылі толькі на поўдзень ад сярэдняга цячэння Прэны — Шылавоты і Шашупэ. На Мяркіне-Прэнскім участку Нёмана, а можа, і далей на поўдзень, у ІІ-IV стст. усходнімі суседзямі яцвягаў былі плямёны культуры штрыхаванай керамікі. Іх паселішчы знаходзіліся на правым і левым берагох Нёмана і далей на усход, да ваколіцаў Менску.

Такім чынам, зазначае А.Таўтавічус, звесткі, якія цяпер ёсць, дазваляюць сцвярджаць, што паўночна-ўсходняя мяжа тэрыторыяў пражывання яцвягаў некалькі разоў змянялася. Усходняя й паўночная частка Літвы да ХІІІ ст. была заселена толькі літоўцамі і далей на поўдзень ад іх — іх родзічамі дайновамі, якія асталяваліся тут у IV-X стст.

Як вядома, лёс яцвягаў аказаўся трагічным. Мяркуючы паводле гістарычных фактаў, яны самі ў пэўнай ступені яго прадвызначылі. У сваіх нататках П.Шпілеўскі згадвае паданне, згодна з якім у Белавежскай пушчы пераважна жыло некалі вядомае балцкае племя яцвягаў, якое апраналася ў мядзведжыя шкуры; тут некалі атрымаў вядомасць сваімі набегамі на суседнія ўладанні Старажытнай Русі і Польшчы князь іх, Камят, справы якога дагэтуль апяваюцца ў народных песнях Гродзеншчыны й Ковеншчыны (7). Такім чынам, мяркуючы па гэтаму і шматлікіх іншых звестках, яцвягі былі вельмі ваяўнічымі.

У летапісе Нестара запісана, што вялікі князь кіеўскі Уладзімір, пашыраючы сваю ўладу, падначаліў яцвягаў, вяцічаў і радзімічаў, у 983г. ён пайшоў супраць яцвягаў і забраў іх землі. Аднак перамога над яцвягамі была, відаць, кароткачасовай, бо яго сын Яраслаў Мудры ў 1038 і 1040 гг. ізноў уварваўся ў яцвяскую зямлю (апошні напад закранула і Літву). Ад пачатку ХІІ ст., пашыраючы сваю ўладу на поўнач, пачалі войны з яцвягамі князі Валыні ды Галічу: у 1112г. на яцвягаў ідзе Яраслаў, у 1196г. — яго сын Раман, а ў 1227—1256 гг. асабліва настойліва пакарыць яцвягаў стараўся сын апошняга Даніла. Ён у 1227г. ужо біў яцвягаў пад Берасцем, у 1251г. выступіў супраць іх з Драгічыну. У Іпацьеўскім летапісе сцвярджаецца, што і ў 1251г. яцвягі і войска Данілы аказвалі дапамогу жамойцкаму князю Вікінту, калі той напаў на замак Міндаўга Варуту. Значыць, амаль у тым сама годзе адна частка яцвягаў ваявала з галіцка-валынскім князем, а другая — разам з тым жа войскам Данілы дапамагала Вікінту. У рускіх летапісах і іншых дакумантах яцвягаў называюць рознымі варыянтамі гэтага наймення, але часцей за ўсё — «ятвяги», «ятвязи».

Правіцель Польшчы Баляслаў IV (правіў у 1146—1178 гг.) каля 1166г. спрабаваў пакарыць паляксенаў, якія летапісцам называюцца страшнымі праціўнікамі. У бітвах і непраходных балотах тады быццам загінула шмат палякаў і паляксенаў, якіх летапісец назваў яшчэ і ґятамі. Другі правіцель Польшчы — Казімір Справядлівы ў 1192г. нібы зноў спрабаваў заняволіць паляксенаў, якія, паводле летапісання, зьяўляліся родзічамі прусаў.

У сярэдзіне ХІІІ ст. у гістарычных крыніцах неаднойчы згадваецца найменне дайноваў. У кроніцы Быхаўца паведамляецца, што вялікі князь Нарымонт зрабіў свайго брата Трайдзеня правіцелем яцвягаў. Трайдзень заснаваў Райґардас, паспяхова ваяваў з польскімі князямі. Зноў дайнова згадваецца ў дакумантах Міндаўга. Нямецкі ордэн, які перасяліўся ў Прусію і падначаліў яе сабе, у сваіх дакумантах, кроніках не ўжываў найменняў ні яцвягаў, ні дайноваў, ні паляксенаў, а ўсе гэтыя плямёны называў судовамі. Думаецца, што так сапраўды называлася адно племя яцвягаў, якое жыло раней у паўночна-заходняй частцы іхных земляў побач з надровамі й прусамі. Гэтыя плямёны не меркавалі аб’яднацца, стварыць сваю дзяржаву.

Міндаўг таксама ня меў намеру далучыць іх да Літоўскае дзяржавы. А ў трэцяй чвэрці ХІІІ ст. пачынаюцца асабліва жорсткія войны. У 1254г. згаданы галіцка-валынскі князь Даніла, мазурскі князь Земавіт і Нямецкі ордэн стварылі саюз супраць яцвягаў, дамовіліся, што дзве траціны яцвяскае зямлі дасталіся б Нямецкаму ордэну, а астатнюю траціну падзялілі б міжсобку іншыя ўдзельнікі гэтага хаўрусу. Пачаліся зацятыя бітвы. Нягледзячы на спробы асобных яцвяскіх князёў аб’яднаць усе іх сілы і адбіць наступы, праціўнікі пачалі спусташаць ня толькі ўскраіны гэтага краю, але дасягалі і цэнтральных зямель. Так, князь Даніла ў 1256г. разбіў аб’яднанае яцвяскае войска пры Прывішчы (знаходзілася на адлегласці блізу 15 км на захад ад сучаснага Аўгустова). У 1264г. яцвяжскі край спустошыла войска караля Польшчы Баляслава V Сарамлівага. Яцвягі паспрабавалі падтрымаць паўсталых супраць Нямецкага ордэну прусаў, але ордэн задушыў паўстанне і ў 1277—1283 гг. канчаткова спустошыў гэты край — гарады, сёлы былі спаленыя, частка людзей знішчаная, іншыя ўцяклі ў Літву, некаторых войска Нямецкага ордэну вывела ў няволю, частку пасялілі ў Самбіі, на захад ад Караляўца (Кёніґсбэрга).

Так у канцы ХІІІ ст. трагічна закончылася гісторыя яцвягаў. У пачатку XIV ст. краніст Нямецкага ордэну Пётр Дусбург у «Кроніцы Прускае зямлі» напісаў, што судовы (яцвягі) былі самыя высакародныя з усіх плямёнаў, якія жылі ў Прусіі. Яны пераўзыходзілі ўсіх іншых ня толькі высакароднасцю звычаяў і багаццем, але і сваёй магутнасцю. Іх войска было самым шматлікім: судовы мелі 6000 вершнікаў і мноства іншых вояў. Гэты факт побач са згаданым вышэй паданнем пра Камята сведчыць аб незвычайнай ваяўнічасці яцвягаў. Іх частыя набегі на суседнія плямёны выклікалі адэкватныя меры ў адказ, што пры адсутнасці ў іх сваедзяржавы і прадвызначыла іх гістарычны лёс як асобнай этнатэрытарыяльнай супольнасці, — дзякуючы двом згаданым суб’ектыўным чыннікам гэты народ і стаў здабычай больш згуртаваных суседзяў, ня будучы ў стане ў рашвырашальныаючы момант абараніць сябе ад знішчэння.

Аднак ёсць звесткі, што няшчасці яцвягаў на гэтым не закончыліся. У прыватнасці, П.Шпілеўскі ў сваіх нататках прыводзіць паданне, згодна з якім у Белавескай пушчы, у напрамку да Горадні, быў невялікі ўзгорак, вядомы пад назвай Баторавай гары, дзе, як кажа паданне, кароль польскі і вялікі князь літоўскі Сцяпан Батура (а гэта ўжо другая палова XVІ ст.) паляваў на яцвягаў і страляў іх, як зуброў або мядзведзяў (8). У гістарычных крыніцах назвы Палессе, Падлессе супрацьпастаўляюцца тапонімам «Літва», «Белая Русь», «Валынь», «Жмудзь», «Кіеўская зямля», «Падняпроўе» (9).

Паказальна таксама выкарыстанне некаторымі польскімі гісторыкамі-сучаснікамі, напрыклад, Длугашам і Кадлубкам, асобнай этнанімічнай формы «палясяне» для вызначэння насельніцтва гэтага рэгіёну, а таксама жыхароў Падляшша (10). Ёсць думка, што назва «палякшане» («паляксяне», «палясяне»), якой у XIV — пачатку ХХ ст. вызначаліся жыхары заходніх раёнаў Берасцейшчыны й сумежных земляў Падляшша, ґенэтычна ўзыходзіць да мікраэтноніма аднаго з плямёнаў заходнебалцкага звязу яцвягаў (11). Як піша П.Шпілеўскі, палескія пасяляне і пасялянкі адрозніваюцца сваймі касцюмамі ад іншых плямёнаў Расіі. Асабліва арыгінальныя і мудрагелістыя ўборы замужніх жанчын. Так званая світка (верхняе адзенне) іх з цёмна-сіняга сукна мае крой дамскага паліто з таліяй, з разрэзамі ўнізе і са шматлікімі на грудзях і каля кішэняў узорамі з шарсцяных тасёмак, пераважна чырвоных і пунсовых. Рукавы шырокія, з абшлагамі, аблямаванымі каляровымі шнуркамі; каўняры стаячыя, па краях закругленыя; на нагах — казловыя чаравікі з высокімі абцасамі, іншы раз чырвонымі, і востраканцовымі насамі. Галава паляшанкі ўпрыгожваецца белым вялізным з крыллямі па баках, якія развяваюцца, пакрывалам, падобным на покрыва старажытных літоўскіх або яцвяскіх вэсталак і жрыц (12).

На Ўсход і Паўночны ўсход ад яцвягаў размяшчалася Літва. Літва ўяўляла сабой адзін са шматлікіх балцкіх народаў побач з цявягамі, прусамі, жамойтамі, куршамі, земгаламі, селамі і латгаламі. Р.К.Валкайце-Кулікаўскене, В.Сядоў, У.Пашута, Г.Лаўмяньскі і інш. звязваюць Літву ХІ ст. з археалягічнай культурай усходнелітоўскіх курганоў, арэал якой ахоплівае тэрыторыю ад сярэдняга цячэння  р.Нёмана і р.Швянтойі да Свіра, Паставаў, Маладэчна. Паводле летапісных звестак ХІІ-ХІІІ стст. і пазнейшай тапаніміі М.Ермаловіч лякалізуе летапісную Літву каля Менску на ўсход, Наваградка на захад, Маладэчна на поўнач і Ляхавічаў на поўдзень (13). Вядома, што межы сярэднявечных гістарычных вобласцяў, у тым ліку Літвы, не супадалі з адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзелам Вялікага Княства Літоўскага, межамі княстваў фэўдальнай раздробленасці. Аднак ёсць пэўнае супадзенне тэрыторыі сярэднявечнай Літвы з арэалам культуры штрыхаванай керамікі на познім этапе (пачатак новай эры). У такім разе ўзнікненне назвы гістарычнай вобласці Літва датуецца пачаткам новай эры. Характэрна, што размытасць межаў культуры штрыхаванай керамікі на сучаснай Гродзеншчыне аналягічная становішчу з заходнімі межамі гістарычнай Літвы (14).

У межах арэала Літвы ці побач вылучаліся Аўкшайція, Дзяволтва і Нальшчаны . Паводле карты В.Насевіча, Нальшчаны займалі значную частку тэрыторыі цяперашняй Беларусі на захад ад Браслава, Лагойску, на ўсход ад ракі Вілія, Крэва (15). У Жамойці, як сведчаць старажытнарускія летапісы ХІІ ст., меліся такія ж тэрытарыяльныя адзінкі, як у землях самастойных балцкіх народаў (Цекліс, Коршаў і інш.), што дазваляе лічыць яе насельніцтва не малым племенем, а асобным этнасам, некалі заваяваным літоўцамі. На тэрыторыі сучаснай Літвы ў ХІІІ ст. існавалі два розныя культурныя арэалы: заходні і ўсходні. Першы, які амаль супадаў з тэрыторыяй Жамойцкай зямлі больш позніх часоў, вызначаецца выключна грунтовымі пахаваннямі без курганных насыпаў. Другі ахопліваў усходнюю палову сучаснай Літвы і прылеглыя часткі Беларусі (да возера Нарач, Налібоцкай пушчы і правабярэжжа Нёмана ў раёне Ліды). Гэта была культура  г. зв. усходнелітоўскіх курганоў — бясспрэчна балцкай паводле пахавальнага інвэнтару (16). Некаторыя групы жамойтаў, ратуючыся ад крыжакоў, мігравалі на тэрыторыю суседніх Аўкштайціі, Беларусі, Польшчы. З 1413г. (афіцыйная дата прыняцця жамойтамі хрысціянства) да сярэдзіны XVI ст. былі паступова хрысціянізаваныя літоўскімі, польскімі і беларускімі каталіцкімі місыянэрамі (17). Аўкштайты — група балцкіх плямёнаў, што жылі ў басэйне ракі Нявежыс і нізоўях Віліі (Нярыс). Суседзямі іх былі на поўначы земгалы, на ўсходзе і паўночным усходзе — Літва, на поўдні — яцвягі, на захадзе — жамойты. Такім чынам, тэрыторыя рассялення аўкштайтаў уключала значную частку паўночнага захаду сучаснае Беларусі (18).

Моўнае аславяньванне групаў балтамоўнага насельніцтва часам працягвалася да 1920—1930-х гг. У сярэдзіне ХІХ ст. жыхары некаторых вёсак Ашмянскага, Лідзкага і Слонімскага паветаў карысталіся яшчэ балцкімі гаворкамі (19). Валынскі летапіс паведамляе, што ў 1276 г. пад націскам крыжакоў у раёны Гародні, Слоніма, Камянца, Турыйска эмігравалі вялікія групы заходнябалцкіх плямёнаў борцяў і прусаў (20).

Рэтраспэктыўнае вывучэнне гісторыі адной з балтамоўных групаў на землях Усходняй Беларусі, што жылі ў воласці Абольцы сучаснага Талачынскага раёна Віцебскай вобласці, Гайне Лагойскага раёна Менскай вобласці, зрабіў польскі вучоны Е.Ахманьскі. Грунтуючыся на гістарычных і лінгвістычных звестках, Е.Ахманьскі здолеў паказаць, што ў XIV ст. там сапраўды пражывала дастаткова кампактная балтамоўная група, якая ў XVI ст. была ўцягнутая ў працэс асыміляцыі (21). Актыўную асыміляцыю балтамоўных выспаў, што сустракаліся ў межах асноўнага этнічнага масыву беларусаў, спраўджваюць матэрыялы і іншых польскіх гісторыкаў-мэдыявістаў (22).

Калі яшчэ ў першай палове XIV ст., паводле карты В. Насевіча, існавалі асобныя літоўскія княствы — Нальшчаны, Дзяволва і Упіта (23), то ў працэсе далейшай кансалідацыі народа ў ВКЛ на месцы гэтых княстваў ужо ў другой палове XIV ст. зьяўляецца адзіная Літва (побач з Жамойцю), якая ператварылася ў аднайменную гістарычную вобласць, поліэтнічную, з доляй іншаэтнічнага насельніцтва (24). На месцы ж Дзяволтвы, Нальшчанаў, Упіты па аналёгіі з Жамойцю (г.зн. Ніжняй) узнікла гістарычная вобласць этнічнай Літвы Аўкштайція (Верхняя), значная частка якой знаходзілася ў межах цяперашняе Беларусі (25).

Адасабленне літоўскага ды славянскага моўных арэалаў у сілу складанай моўнай сытуацыі ў дадзенай вобласці аказваецца даволі цяжкай задачай: «Усходняя мяжа тэрыторыі літоўскай мовы вельмі няясная», піша З.Зінкявічус (26). Уздоўж усяе Літвы й Беларусі, ад паўночнага ўсходу да паўднёвага захаду цягнецца ланцужок астраўных балцкіх гаворак, акружаных цяпер беларускім асяроддзем (27). У прыватнасці, дыялекталагічныя экспэдыцыі Інстытуту літоўскае мовы й літаратуры 1956 і 1958 гг. засведчылі прысутнасць літоўскае мовы прыкладна ў 50 вёсках Браслаўскага й Відзаўскага раёнаў Віцебскай вобласці, сканцэнтраваных галоўным чынам каля мястэчка Опса. Літоўская мова захоўваецца і ў Пастаўскім раёне Віцебскай вобласці (у вёсках наваколля Лынтупаў, Камаяў, Свіры на мяжы з Гродзенскай вобласцю). На Гродзеншчыне — у Гервятах і яшчэ дзесятку вёсак (Астравецкі раён), Лаздунах і некалькіх суседніх вёсках (Іўеўскі раён), Рамашканцах, Дайнаве, Бялюнцах і інш. вёсках, што прымыкаюць да Дзевянішкеса, у ваколіцах Радуні — у вёсках Жырмуны, Бастуны, Пеляса, Забалацце і інш., ад Радуні аж да Ліды цягнецца кампактная паласа вёсак, якія захоўваюць літоўскую гаворку (Воранаўскі раён), у Дзятлаве (Зяцела), у вёсках Засецце, Пагіры, Гожа і Прывалкі (28). Раней гэты арэал быў большы. Пэўны ўдзел у фармаванні моўнай сытуацыі ў старажытнасці на Беларусі бралі й латыскія гаворкі.

Такім чынам, на тэрыторыі Беларусі, пачынаючы з глыбокай старажытнасці (ІІІ-ІІ тысячагоддзі да н.э.) пражывалі продкі цэлага шэрагу балцкіх плямёнаў — яцвягі (дайновы, судовы, паляксены), аўкштайты, прусы, латышы (латгалы). Адпаведна былі пашыраны гаворкі ў большай ступені яцвягаў, аўкштайтаў, у меншай — прусаў, латгалаў. Неаднолькавасць пашырэння гэтых гаворак тлумачылася рознай ступенню рассялення таго або іншага балцкага племя ў межах Беларусі.

У працах З.Зінкявічуса апісаны цікавы дакумант, які ўяўляе з сябе сучасную копію з невялікага двухмоўнага слоўніка, пераплеценага з лацінскім малітоўнікам (29). Польскім словам тут адпавядаюць словы нейкіх «gwar poganskich z Narewu». Паколькі балтыцкі характар бальшыні лексэмаў, як было высветлена, зьяўляецца несумнеўным (30), на падставе аналізу матэрыялаў слоўніка навукоўцамі была рэканструяваная яцвяская мова, якая, як высветлілася, займае прамежкавае становішча паміж заходне- і ўсходнебалтыцкімі мовамі (31).

Але яшчэ раней асноўныя асаблівасці мовы яцвягаў на падставе аналізу рэліктавых тапонімаў балцкага паходжання ў межах былой тэрыторыі пражывання яцвяжскіх плямён (гл. вышэй) былі выяўлены Я.Атрэмбскім: а)  дыфтонг еі адпаведна літоўскаму іе (leipa — liepa ’ліпа’); б)  s, z адпаведна літ. š, ž (zuvys — žuvys ’рыба’); в)  c, dz адпаведна літ. č, dž; г)  t’, d’ адпаведна літ. k, g (jauteliai — jaukeliai ’бычкі’, dalazinis — geležinis ’жалезны’); д)  лексычныя адрозненні, адпаведна: kirsna — juodas ’чорны’, gaila — baltas ’белы’, dulgas — ilgas ’доўгі’ (32).

Пад вока Я.Атрэмбскага ня трапіў, на жаль, цікавы тапонім Зэльва. Яшчэ В.Жучкевіч меркаваў, што ён мае яцвяскае паходжанне (33). На тэрыторыі Прусіі, паводле карты З.Зінкявічуса, значыўся тапонім želva (Жялва) (34). Паколькі, паводле Я.Атрэмбскага, літоўскім ž, š у яцвяскай мове адпавядалі z, s (35), то тапонім Зэльва трэба разглядаць як яцвяскі адпаведнік літоўскаму želva ’рыжык’. На карысць гэтага сведчыць і выступленне адпаведнікаў у ролі тапонімаў.

Атрыманыя звесткі дазволілі Я.Атрэмбскаму зрабіць істотную выснову аб тым, што мова яцвягаў як частка балтыцкай моўнай групы бліжэйшая да прускай, чым да літоўскай і латыскай. З іншага боку, мове яцвягаў уласцівы некаторыя важныя асаблівасці, характэрныя для славянскіх моваў: наяўнасць s, z (як у прускай) замест літоўскіх š, ž c, dz, з tj, dj (як у польскай), ператварэнне палятальных зычных ’t, d’ y k’, g’ (і адваротная замена k’ g’ y t; d’, як, прыкладам, ува ўсходне- й паўднёваславянскіх мовах). Па наяўных звестках лексыка яцвяскай мовы судакранаецца са славянскай.

Зыходзячы з усяго гэтага, можна меркаваць, што мова яцвягаў зьяўляецца пераходнай паміж балтыцкімі й славянскімі мовамі, у кожным разе яна зьяўляецца такой у нашмат большай ступені, чым мова пруская, якой, як вядома, таксама не чужыя асаблівасці, характэрныя для славянскіх моваў.

Паводле лінгвагеаграфічнай карты З.Зінкявічуса, выспавыя гаворкі літоўскае мовы на тэрыторыі Беларусі належаць да наступных групаў, асноўны масыў якіх знаходзіцца на тэрыторыі Літвы: гаворкі Радуні, Пелясы і Рамашканцаў — да паўднёвай групы аўкштайцкіх гаворак, Дзятлава — заходнеаўкштайцкіх, Опсы, Гервят, Лаздунаў — усходнеаўкштайцкіх (36).

У Іпацьеўскім летапісе пад 1276 г. ёсць запіс: «Придоша проуси ко Троиденеви и своеи земли неволею передъ немци, он же прия е к собе и посади часть и (х)  в Городне а часть ихъ посади во Вслониме». Паколькі ў свой час летапісцы не заўсёды выразна адрознівалі яцвягаў і прусаў, па сваім месцы пражывання яцвягі былі нібы працягам прусаў, па мове ж яны ўяўлялі сабой нібы разнавіднасць прускіх сукрэвічаў. Апошнімі нашчадкамі яцвягаў, пасаджаных, па верагодным сведчанні летапісу, у Слоніме, зьяўляецца менавіта тое жыхарства, што яшчэ пражывае ў ваколіцах Дзятлава (Зяцелы), а менавіта ў вёсцы Засецце. Доказам, відаць, служыць ужыванае ў іхным дыялекце слова zаsis: літар. žąsis ’гусь’. Яцвягі засвоілі літоўскую мову, але толькі з вялікай цяжкасцю пачалі вымаўляць літоўскі зычныя š, ž замест s, z сваёй мовы. У дыялекце вёскі Засецце маюцца і іншыя словы з z замест чакаемага ž bazniča, літар. bažnyčia ’касцёл’, zvėris замест літар. žvėris ’звер’ (37).

Літаратура

1. Бондалетов В. Д. Социальная лингвистика. М., 1987. С. 68.
2. Нарысы гісторыі Беларусі. Мн., 1994. Ч. 1. С. 40—49.
3. Клімчук Ф. Беларусы — нашчадкі банцараўцаў? // Спадчына. 1996. № 1. С. 162—180.
4. Нарысы гісторыі Беларусі. Ч. 1. С. 42—50.
5. Шпилевский П. М. Путешествие по Полесью и Белорусскому краю. Мн., 1992. С. 40.
6. Tautavicius A. Jotvingiai, dainaviai, suduviai, poleksenai ir… // Lietuvos mokslas. Vilnius, 1994. II t., 1 (2)  kn. P. 4—14. Там жа і літаратура.
7. Шпилевский П. М. Путешествие по Полесью и Белорусскому краю. С. 40.
8. Шпилевский П. М. Путешествие по Полесью и Белорусскому краю. С. 40.
9. Акты Литовско-Русского государства. Ч. 2. С. 456, 466, 502; Литовская метрика: Книга публичных дел. Ч. ІХ. С. 59—60; Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах. Т. 1. С. 337, 338.
10. Этнаграфія беларусаў. Мн., 1985. С. 77.
11. Nalepa J. Polekszanie (Polexiani), plemie jacwieskie u poіnocnowschodnich granic Polski // Rocznik Bialostocki. Bialystok, 1968. T. VII. S. 3—74.
12. Шпилевский П. М. Путешествие по Полесью и Белорусскому краю. С. 39.
13. Ермаловіч М. І. Па слядах аднаго міфа. Мн., 1991. 2-е выд. С. 43.
14. Зайкоўскі Э. Літва // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Мн., 1997. Т. 4. С. 380—381.
15. Вялікае княства Літоўскае // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Мн., 1994. Т. 2. С. 388.
16. Насевіч В. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. С. 19.
17. Чаквін І. У. Жэмайты // Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыкл. Мн., 1993. С. 256.
18. Звяруга Я. Г. Аўкштайты // Тамсама. С. 63.
19. Карашчанка І. В. Літоўцы // Этнаграфія Беларусі: Энцыкл. Мн., 1989. С. 292—293.
20. ПСРЛ. М., 1962. Т. 2. С. 871, 874, 877.
21. Ochmanski J. Ludnosc litewska we wlosci Obolce na Bialorusi Wschodniej w XIV-XVI wieku // Acta Baltico-Slavica. Bialystok, 1967. T. 5. S. 147—157.
22. Lowmianski H. Uwagi w sprawie podloza spolecznego i gospodarczego do unii Jagiellonskiej // Ksiega pamiatkowa ku uczczeniu czterechsetnej rocznicy wydania pierwszego Statutu Litewskiego. Wilno, 1934. S. 66.
23. Вялікае княства Літоўскае // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 2. С. 388 (карта).
24. Lowmianski H. Studia nad poczatkami spoleczenstwa i panstwa litewskiego. T. 1. S. 17—19; T. 2. S. 105—109.
25. Нарысы гісторыі Беларусі. Мн., 1994. Ч. 1. С. 65 (карта).
26. Zinkevicius Z. Lietuviu dialektologija. Vilnius, 1966. P. 24.
27. Тамсама. С. 25—27.
28. Гл.: Судник Т. М. Диалекты литовско-славянского пограничья. М., 1975. Там жа і літаратура.
29. Зинкявичюс З. Польско-ятвяжский словарик? // Балто-славянские исследования 1983. М., 1984. С. 3—29; Zinkevicius  Z. Lenku-jotvingiu zodinelis? // Baltistica. 1985. XX (1). P. 61—82; 1985. XX (2). P. 184—193.
30. Орёл В. Э., Хелимский Е. А. Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика // Балто-славянские исследования 1985. М., 1987. С. 121.
31. Зинкявичюс З. Польско-ятвяжский словарик? // Балто-славянские исследования 1983. С. 11; Toporow V. N. Lit. yra, lett. ir und ihre Vergangenheit im Lichte der Linguistischen Typologie // Zietschrirt fur Slawistik, 1978. Bd 23. H. 5.
32. Отрембский Я.С. Язык ятвягов // Вопросы славянского языкознания. 1961. № 5. С. 3—8.
33. Жучкевич В.А. Краткий топонимический словарь. С. 140.
34. Zinkevicius Zigmas. Lietuviu kalbos istorija. Vilnius, 1988. T. 3. P. 17.
35. Отрембский Я.С. Язык ятвягов. С. 3.
36. Zinkevicius Z. Lietuviu dialektologija. Vilnius, 1966. Zemelapis  I.
37. Отрембский Я. С. Язык ятвягов. С. 7—8.

АД АЎТАРА

Штодзень, раніцай ці вечарам, беручы ў рукі газету, праглядваю перш-наперш рэкламу. І ў ёй, трэба адзначыць, даволі часта сустракаю такія абяцанні: “Незалежна ад вашых здольнасцей вы загаворыце па-англійску праз 2,5 месяца!” І калі б не быў рэалістам у жыцці, я б горка шкадаваў: “І чаму я, небарака, змарнаваў ажно пяць гадоў на вывучэнне французскай і англійскай моў у Мінскім інстытуце замежных моў, калі на гэта мне хапіла б усяго пяць месяцаў на звычайных курсах, на якія так гасцінна, хоць і не надта танна запрашаюць на кожным кроку?!”

І, сапраўды, прачытае іншы раз чалавек такую рэкламу і клюне, падумаўшы: «А чаму б і не паспрабаваць? Не багі ж гаршкі абпальваюць!» І, магчыма, паспрабуе. Можа, тыдзень, можа, месяц. А можа, і ўвесь тэрмін неяк выцягне. І, магчьша, загаворыць. Толькі загаворыць далёка не кожны жадаючы, ды і то ў межах, вызначаных праграмай, тэматыкі, граматычнага і слоўнікавага мінімуму, што нават не дае падстаў сцвярджаць: I speak English (я размаўляю па-англійску). І справа тут не ў здольнасцях чалавека, а перш за ўсё ў незвычайнай цяжкасці вывучэння моў наогул.

І тым не менш ёсць шмат людзей, якія вельмі хацелі б валодаць хаця б адной замежнай мовай. Але ж так не стае часу! Ды і тыя ж курсы не кожнаму дасягальныя. І вось тут хочацца параіць: вывучайце міжнародную дапаможную мову эсперанта! Мільёны людзей ва ўсім свеце вывучаюць гэтую надзвычай простую, надзвычай лёгкую для вывучэння і даволі мілагучную мову. І яшчэ мільёны выкарыстоўваюць яе ў сваім паўсядзённым жыцці як хобі, як любімы занятак, лістуючыся з эсперантыстамі краін, якія іх асабліва цікавяць. Вельмі часта, вывучыўшы эсперанта, яны на гэтым не спыняюцца, а пачынаюць вывучаць якую-небудзь замежную мову, бо веданне эсперанта аблягчае вывучэнне той жа англійскай або нямецкай мовы, і асабліва моў раманскай групы:французскай, іспанскай, італьянскай.

Прапануючы вам кнігу «Мова эсперанта. Практычны дапаможнік», хачу адзначыць, што такая кніга на беларускай мове выдаецца ўпершыню. Яна можа быць выкарыстана для вывучэння эсперанта як самастойна, так і ў секцыях ці гуртках.

У першым раздзеле «Эсперанта на Беларусі» чытач даведаецца аб распаўсюджанні эсперанта на Беларусі з пачатку існавання мовы і да апошняга часу.

Другі раздзел кнігі — асноўны. У ім граматыка эсперанта выкладзена даступнай нават школьніку мовай. Усе правілы падзелены на параграфы і пункты, што з'яўляецца дадатковай зручнасцю пры карыстанні кнігай.

Трэці раздзел «Вучэбныя практыкаванні і тэксты» вызначае характар кнігі: яна не з'яўляецца падручнікам, а толькі дапаможнікам. Асобам, якія вывучаюць мову эсперанта самастойна, рэкамендую працаваць з практыкаваннямі і тэкстамі метадам зваротнага перакладу: спачатку перакладаеце тэкст з эсперанта на беларускую мову, а потым (лепш на наступны дзень) з беларускай на эсперанта і правяраеце правільнасць вашага перакладу па кнізе. Пажадана, каб гэтак выконвалася адно і тое ж практыкаванне па некалькі разоў. Такім чынам лягчэй будуць запамінацца словы і засвойвацца граматычныя правілы на практыцы.

У чацвёртым раздзеле пададзены паэтычныя творы беларускіх эсперантыстаў і творы беларускіх паэтаў у перакладзе на мову эсперанта, большасць з якіх нідзе раней не друкавалася.

Апошні раздзел у кнізе — эсперанта-беларускі слоўнік, у якім пададзены словы для актыўнага засваення.

Хочацца пажадаць усім, хто возьме ў рукі гэты дапаможнік з мэтай вывучэння міжнароднай мовы эсперанта, поспехаў.

Paздзeл І.
ЭСПЕРАНТА НА БЕЛАРУСІ

У ліпені 1887 года ў Варшаве выйшла кніга «Міжнародная мова. Прадмова і поўны падручнік. Для рускіх». Аўтар палічыў за лепшае выдаць кнігу пад псеўданімам «доктар Эсперанта». Само слова «эсперанто» ў перакладзе з новай мовы азначала «чалавек, які спадзяецца». Гэтым псеўданімам доктар-акуліст з Беластока Людовік Лазар Заменгоф выказаў сваё спадзяванне, што яго мова прыдасца для міжнародных зносін і будзе карыснай простаму люду, які не ў стане вывучыць некалькі замежных моў, каб мець зносіны (размаўляць ці ліставацца) з чужаземцамі. І трэба адзначыць, што спадзяванні аўтара міжнароднай мовы эсперанта спраўдзіліся: зараз мільёны і мільёны людзей ва ўсіх краінах свету выкарыстоўваюць мову Заменгофа для сваіх патрэб ці вывучаюць яе.

Аднак шлях да міжнароднага прызнання карысці новай мовы быў у эсперанта нялёгкі. Распаўсюджванне яе ішло даволі марудна. У тым жа 1887 годзе аўтар выдаў свой падручнік на нямецкай, французскай і польскай мовах, а ў наступным, 1888 годзе, — на англійскай. У гэтым жа годзе быў створаны і першы клуб эсперантыстаў, аматараў мовы эсперанта, у Нюрнбергу (Германія), а ў 1889 годзе ў гэтым жа горадзе пачало выходзіць і першае перыядычнае выданне на эсперанта «La Esperantisto».

У Расіі першая група эсперантыстаў узнікла ў Маскве ў 1889 годзе, а ў 1891 годзе была створана першая афіцыйная суполка эсперантыстаў «Espero» («Надзея») у Пецярбурзе. Але ў Расіі заўсёды панавала моцная цэнзура і ствараць такія суполкі было амаль немагчыма. А пасля апублікавання ў часопісе «La Esperantisto» артыкулаў Льва Талстога царская цэнзура наогул забараніла распаўсюджванне гэтага часопіса ў Расіі, як «служащего органом лжеучения» графа Льва Талстога. Зразумела, што пад тайным наглядам паліцыі апынуліся і эсперантысты краіны. Аднак, нягледзячы на гэта, эсперанта заваёўвала ўсё новых і новых прыхільнікаў.

Аднымі з першых эсперантыстаў на Беларусі можна лічыць таленавітага даследчыка прыроды Уладзіслава Дыбоўскага (1838—1910) і яго брата Бенядзікта. Яны нават сабралі вялікую на свой час бібліятэку выданняў на мове эсперанта.

Аднак больш шырокае распаўсюджванне мова эсперанта набывае ў Расіі і на Беларусі на пачатку нашага стагодзя. Менавіта ў гэты час эсперанта пачынаюць вывучаць І. М. Фёдараў (1904), які пасля становіцца вядомым беларускім дзіцячым пісьменнікам Янкам Маўрам, Д. І. Выгодскі (Гомель, 1903), які потым стаў вядомым пісьменнікам і перакладчыкам з іспанскай і партугальскай моў, З. Х. Жылуновіч (1905—1906), больш вядомы як беларускі пісьменнік Цішка Гартны.

Прыкладна ў гэты ж час эсперанта пачынаюць вывучаць Э. В. Палсемен з мястэчка Холмеч каля Рэчыцы, браты з Рэчыцы М. А. Мнухін (1904) і Г. А. Мнухін (1911), якія сталі прапагандыстамі мовы эсперанта. А Георгій Дзешкін, які вывучыў эсперанта ў 1908 годзе, быў адным з арганізатараў суполкі эсперантыстаў у Вільні ў 1909 годзе. Праўда, група эсперантыстаў у Вільні існавала і намнога раней, яшчэ ў 1892 годзе, але арганізацыйна яна не была аб'днана і праз некаторы час распалася. 3 цягам часу Георгій Дзешкін стаў вядомым сярод эсперантыстаў не толькі як актыўны прапагандыст мовы эсперанта, але і як паэт, які піша вершы на мове эсперанта. Яго вершы публікаваліся ў часопісах, выходзілі асобнымі кніжкамі.

У 1913 годзе пачаў вывучаць мову эсперанта Гірш Бранзбург, які жыў тады ў Віцебску. Тут да гэтага часу ўжо існавала невялікая група эсперантыстаў, якія час ад часу збіраліся на кватэры ў доктара Урбановіча.

Якасна новы штуршок развіццю руху эсперантыстаў даюць падзеі 1917—1918 гадоў. Увесь народ як быццам абудзіўся ад летаргічнага сну. Палітычная актыўнасць простага народа, асабліва моладзі, прага да ведаў аказалі найбольшы ўплыў і на развіццё руху эсперантыстаў. І ў рух уліваюцца свежыя, больш актыўныя сілы. А дзейнасць эсперантыстаў набывае новыя формы. Яны цяпер не толькі прапагандуюць мову эсперанта, але і пачынаюць яе выкладанне на курсах і ў гуртках. Ужо ў 1919 годзе Э. В. Палсемен выкладае мову эсперанта ў школах Чэрвеня, а Грыгаровіч становіцца актыўным арганізатарам эсперанта-курсаў у Віцебску. Тут жа, у Віцебску, пачынае сваю дзейнасць і Е. М. Флейс як кіраўнік эсперанта-курсаў (1919—1921). І менавіта ў Віцебску праходзіць прыфрантавы з'езд эсперантыстаў, у якім прымаюць удзел эсперантысты з розных куткоў Беларусі і Смаленшчыны.

Яшчэ раней, у 1918 годзе, у Гомелі ствараецца група эсперантыстаў, у якую ўвайшлі А. Г. Юдзіцкі, Секірштэйн і інш. У гэтай групе пачынаў вывучаць эсперанта Змітрок Снежка, які пасля стане фігурай № 2 у беларускім руху эсперантыстаў даваеннага часу.

2—5 чэрвеня 1921 года ў Петраградзе адбыўся ІІІ Усерасійскі з'езд эсперантыстаў, які быў адначасова аб'яўлены і І з'ездам Саюза эсперантыстаў савецкіх краін (СЭСК), які пасля быў перайменаваны ў Саюз эсперантыстаў Савецкіх Рэспублік (СЭСР). У Цэнтральны Камітэт СЭСК быў абраны і эсперантыст з Віцебска Б. Шабер.

У 1923 годзе СЭСК выдаў першую сваю адрасную кнігу, у якой былі зарэгістраваны суполка эсперантыстаў у Віцебску (кіраўнік Б. Шабер), суполка «Verda lumo» («Зялёнае святло») у сяле Магільна (кіраўнік Ст. Пустошка), група эсперантыстаў у Кублічах на чале з М. Н. Смірновым, суполкі эсперантыстаў у Гомелі, Рэчыцы (кіраўнік М. А. Мнухін) і Новазыбкаве (кіраўнік Р. 1. Берэнштэйн). У Мінску працавала гарадская суполка эсперантыстау (кіраўнік Зм. Снежка) і студэнцкі гурток эсперантыстаў пры Дзяржуніверсітэце. Былі таксама суполкі эсперантыстаў у Бабруйску (кіраўнік Е. Валкоўскі), Чэрвені (кіраўнік Е. Велітоўскі), Заслаўі (кіраўнік Р. Белавус).

У студзені 1924 года ў Мінску ствараецца Цэнтральнае Бюро Беларускай арганізацыі СЭСР, старшынёй якога становіцца Ян Клыс, а сакратаром Змітрок Снежка. Пачалася актыўная работа гэтых двух таварышаў на ніве развіцця эсперанта-руху на Беларусі. Ужо да І Усебеларускай канферэнцыі СЭСР, якая адбылася 28—29 мая 1925 года ў Мінску, у БССР налічвалася 37 гурткоў эсперантыстаў: у Мінску, Віцебску, Гомелі, Рэчыцы, і Слуцку, Талочыне, Жлобіне, Смілавічах і ў іншых месцах. К гэтаму часу ў рух эсперантыстаў прыйшлі новыя маладыя энергічныя людзі, як, напрыклад, М. П. Мандрык (1921) і Б. Берын (1923) у Рэчыцы, Г. Бранзбург у Віцебску (у 1923—1924 гг. арганізоўвае курсы эсперанта для медыцынскіх работнікаў).

У Мінску ў 1924 годзе праводзіцца вялікая работа па арганізацыі курсаў і гурткоў па вывучэнню мовы эсперанта. Возьмем хроніку за адзін месяц гэтага года:

8 лістапада — арганізацыйны сход з дакладамі аб эсперанта ў Цэнтральным клубе ЛКСМБ імя КіМа. Прысутнічала 170 чалавек, запісалася на курсы 50 чалавек.

16 лістапада — урачысты сход ячэйкі эсперантыстаў Белдзяржуніверсітэта. З дакладамі выступілі намеснік рэктара універсітэта С. З. Куценбоген (Пралетарыят і міжнародная мова) і прафесар В. Іваноўскі (Эсперанта і навука). Прысутнічала 300 чалавек.

20 лістапада — арганізацыйны сход у цэнтральным клубе ЦСПСБ імя Прафінтэрна. З дакладамі выступілі Кукелка і Самрыштэйн. Прысутнічала 200 чалавек. Запісалася на курсы 35 чалавек.

23 лістапада — даклад Яна Клыса ў цэнтральным партыйным клубе імя Карла Маркса.

У гэты час эсперанта на Беларусі была настолькі папулярнай мовай, што за яе вывучэнне браліся нават цэлыя калектывы. Часопіс «Международный язык» паведамляе сваім чытачам: «Віцебск. Ячэйка камуністычнага саюза моладзі пры станцыі Віцебск вырашыла вывучаць мову эсперанта».

На пачатак 1925 года ў Мінску існавала ячэйка эсперантыстаў пры БДУ (80 чал.), польскім педтэхнікуме (50 чал.), пры ЦК прафсаюзаў (45 чал.), існавалі ячэйкі эсперантыстаў пры цэнтральным партыйным клубе, цэнтральным камсамольскім клубе, цэнтральным яўрэйскім клубе, працаваў гарадскі камітэт эсперантыстаў, які налічваў 25 актывістаў. Працуе акруговы камітэт эсперантыстаў у Бабруйску і там жа ячэйка ў клубе імя Парыжскай Камуны (25 чал.). У Бабруйску працуюць агульнагарадскія курсы эсперанта, а ў Гомелі — 2 групы курсаў для дарослых (100 чал.) і адна для дзяцей і падлеткаў (35 чал.), працуюць курсы па вывучэнню эсперанта ў Новабеліцы пры рабочым клубе, ў Новазыбкаве (кіраўнік Кушняроў), у Віцебску і ў іншых гарадах і мястэчках. Вялікую дапамогу ў прапагандзе эсперанта аказвае друк. Для больш актыўнага выкарыстання друку ў Мінску ствараецца Беларускае эсперанцкае газетна-інфармацыйнае бюро. Толькі за год работы гэтага бюро ў беларускім друку надрукавана больш як 400 нататак і артыкулаў пра мову эсперанта ці пра мерапрыемствы эсперантыстаў. Гэтыя матэрыялы ахвотна друкуюць газеты «Савецкая Беларусь», «Звязда», «Мэот» (на польскай мове), «Вэкэр» (на яўрэйскай мове) і інш.

У 1924 годзе Цэнтральнае Бюро Беларускай арганізацыі СЭСР для сувязі з месцамі пачынае выпускаць «інфармацыйныя лісты», што, зразумела, спрыяла аб'яднанню эсперантыстаў у цэласную арганізацыю за мінімальна кароткі тэрмін. Ужо на І канферэнцыі Беларускай арганізацыі СЭСР 28—29 мая 1925 г. прысутнічала 400 дэлегатаў і гасцей. Аўтарытэт Беларускай арганізацыі СЭСР і яе Цэнтральнага Бюро расце. Ужо на другім з'ездзе СЭСР, які адбыўся 26—30 ліпеня 1925 года ў Маскве, было канстатавана: па колькасці эсперантыстаў — членаў СЭСР Мінск знаходзіцца на другім месцы пасля Масквы. За Мінскам ідуць Ташкент, Уфа і Ленінград.

У гэты час не толькі пашыраецца сетка гурткоў і курсаў, на якіх мову эсперанта вывучаюць толькі ў 1925 годзе больш як 2000 чалавек, але становіцца больш разнастайнай і грамадская работа аб'яднанняў эсперантыстаў. Асаблівую папулярнасць і падтрымку партыйных і камсамольскіх камітэтаў набываё міжнародная рабочая сувязь (міжрабсувязь). Партыйныя і камсамольскія камітэты усё больш прыцягваюць для работы ў гэтай справе эсперантыстаў на прадпрыемствы і ў арганізацыі. Мінскія эсперантысты Зм. Снежка і П. Кірушын у часопісе «Международный язык» вядуць спецыяльную рубрыку «Каляндар эсперкара (эсперантыста-карэспандэнта) », а СЭСР выдае лістоўкі «Vero pri Sovetio» («Праўда аб Савецкім Саюзе»). Дзесяткі тысяч гэтых лістовак было пераслана за мяжу на працягу 1926—1935 гадоў у калектыўным і індывідуальным парадку. А ў 1934 годзе Беларускі камітэт СЭСР пачаў выпускаць і свой ПЭК-бюлетэнь «Soveta Blankrusio».

Вялікую ўвагу міжрабсувязі ўдзяляе і друк. Плённа працуе на гэтай ніве актыўны эсперантыст і рэдактар газеты «Беларуская вёска», а потым старшыня радыёкамітэта ў Мінску Р. Шукевіч-Траццякоў. Газета мае спецыяльную рубрыку «Сярод эсперантыстаў», ахвотна друкуе лісты і допісы замежных эсперкараў. Якое значэнне надавалася ім у той час, можна зразумець хоць бы па такой публікацыі: «Шырокае распаўсюджанне атрымала перапіска рабочых Беларусі са сваімі замежнымі братамі па класу. 3 пачатку забастоўкі шахцёраў Англіі ў розныя гарады гэтай краіны мінскія эсперантысты накіравалі каля 20 пісьмаў, у якіх віталі барацьбу замежных пралетарыяў з капіталам. У адказ яны атрымалі каля 60 пісьмаў, у якіх англійскія шахцёры расказвалі аб сваім цяжкім матэрыяльным становішчы, барацьбе з буржуазіяй за свае правы, выказвалі падзяку за дапамогу. Англійскі рабочы Тэйлар, напрыклад, пісаў: «Сардэчнае дзякуй рабочым СССР і асабліва вашай Беларусі за тую дапамогу, якую вы аказваеце нам і нашым сем'ям. Не аслабляйце пакуль што вашай дапамогі. Прыйдзе час — і мы аддзячым вас за яе. Пішыце пісьмы: яны падтрымліваюць у нас бадзёрасць, умацоўваюць наш баявы дух. Няхай не забываюць нас вашы эсперантысты» (Савецкая Беларусь. 1926. 8 верас.).

Шырока карыстаецца паслугамі эсперкараў і павятовы друк. Так, часопіс «Международный язык» у № 4 за 1931 год допісам Ф. Буранкова паведамляе: «Сувязь з рабочымі Германіі і Польшчы ўстанавілі эсперантысты Лепеля. Частка атрыманых пісем выкарыстана ў мясцовым друку».

Лепшыя эсперкары рэспублікі ўзнагароджваліся ганаровымі граматамі і грашовымі прэміямі партыйнымі, камсамольскімі камітэтамі, адміністрацыяй прадпрыемстваў і арганізацый. Аб іх пісаў друк. У 1930 годзе эсперантыст з Мінска П. М. Кірушын выдаў у Маскве брашуру «Міжнародная рабочая сувязь на эсперанта», у якой расказаў аб лепшых эсперкарах краіны. За 10 год існавання Беларускага камітэта СЭСР (1924—1933) за мяжу адпраўлена 23 133 лісты, апублікавана 1234 артыкулы аб дасягненнях БССР у замежным друку, 1300 артыкулаў у заводска-фабрычным друку замежных краін. За гэты ж час атрымана 19 З17 лістоў ад замежных эсперантыстаў, з іх 5786 апублікавана ў беларускім друку: у часопісах «Полымя», «Узвышша», «Маладняк», «Беларуская работніца і сялянка», у газетах «Звязда», «Савецкая Беларусь», «Беларуская вёска», «Калгаснік Беларусі», «Рабочий» і ў іншых выданнях.

Шырока выкарыстоўваецца міжнародная рабочая сувязь на эсперанта і для паслуг вытворчасці. Зм. Снежка ў часопісе «Международный язык» (1931. № 3) змясціў артыкул «Дзелімся вопытам прымянення эсперанта на службу тэхніцы», у якім на прыкладах Мінскага дрэваапрацоучага завода і металургічнага завода «Энергія» паказвае, што пры дапамозе эсперанта рабочыя могуць атрымаць неабходныя чарцяжы і падрабязнае апісанне новых тэхналогій.

Міжнародная рабочая сувязь праз дзесяцігоддзі прайшла праверку на трываласць. У З0-я гады беларускія рабочыя калектывы пачалі абмен сцягамі з рабочымі калектывамі заводаў і фабрык замежжа. А аб тым, як гэтыя сцягі зберагаліся рабочымі-эсперантыстамі (напрыклад, Германіі), расказалі беларускія часопісы ў сваіх публікацыях ужо пасля вайны (Іванчанка Г. Пад сцягам еднасці. Беларусь. 1976. № 2; Нікалаеў А. Сімвал непагаснай дружбы. Вячэрні Мінск. 1977. 30 крас. і шмат іншых).

Вялікае значэнне для агітацыі за эсперанта мелі і прыезды на Беларусь прагрэсіўных эсперантыстаў з-за мяжы.

У 1926 годзе Мінск наведалі муж і жонка Міхалічка з Аўстрыі. Яны пабывалі на прадпрыемствах Мінска, у Мінскім польскім педтэхнікуме, у цэнтральным доме адпачынку. На адным са сходаў у рабочым клубе Міхалічка заявіла: «Калі б я не ведала, што знаходжуся ў СССР, я б па аднаму гэтаму цэнтральнаму рабочаму клубу сказала, што знаходжуся ў краіне, дзе ўлада належыць рабочаму класу». Прыезду Міхалічкаў вялікую ўвагу надало Беларускае радыё, гутаркі з імі друкаваліся ў часопісе «Беларуская работніца і сялянка», у газетах «Савецкая Беларусь», «Беларуская вёска», «Чырвоная змена», што спрыяла ўзнікненню цікавасці насельніцтва да мовы эсперанта.

У 1927 годзе на святкаванне 10-й гадавіны Кастрычніцкай рэвалюцыі быў запрошаны Эйнар Адамсон з Гётэборга (Швецыя). Э. Адамсон застаўся вельмі задаволены сваёй паездкай па краіне Саветаў і выдаў у 1928 годзе кнігу сваіх уражанняў «Пад чырвоным штандарам» на мове эсперанта. У кнізе Беларусі прысвечаны асобны раздзел «У Мінску, сталіцы Беларускай Сацыялістычнаій Рэспублікі».

Цікавасць да мовы эсперанта сярод беларускіх пісьменнікаў выклікаў прыезд у Мінск японскага пісьменніка-эсперантыста Акіта Удзяку. У часопісе «Международный язык» (1933. №4) нават былі апублікаваны выказванні Я. Коласа, Я. Купалы, Зм. Бядулі, П. Галавача, Ц. Гартнага, Р. Кобеца і А. Кучара аб эсперанта.

Беларускія эсперантысты актыўна прапагандавалі беларускую літаратуру. У замежных часопісах на мове эсперанта друкаваліся артыкулы аб паасобных беларускіх пісьменніках і аб беларускай літаратуры наогул. Былі перакладзены паасобныя творы Я. Коласа, Я. Купалы, А. Александровіча, П. Галавача, Ц. Гартнага, Р. Кобеца і інш.

Прапагандзе беларускай літаратуры пры дапамозе эсперанта садзейнічала і беларускае радыё. А пачала мінская радыёстанцыя свае перадачы на эсперанта ў лютым 1926 года з урокаў міжнароднай мовы (45 мінут па панядзелках) і раз на месяц перадачы на мове эсперанта па пісьмах замежных эсперкараў. Курс эсперанта па радыё вёў І. М. Фёдараў (Янка Маўр). Перадачы для замежных слухачоў паступова пачасціліся і сталі праводзіцца двойчы на тыдзень. Адказнай за перадачы стала Фіра Каганоўская, а выканаўцам рэвалюцыйных і беларускіх народных песень на мове эсперанта — вядучы саліст Беларускага радыёкамітэта Н. Пігулеўскі. Ужо ў 1935 годзе замежныя эсперантысты мелі магчымасць слухаць беларускае рыдыё на мове эсперанта дзесяць разоў на месяц, яго эсперкарамі сталі 542 эсперантысты з 48 краін свету. Пра перадачы беларускага радыё на эсперанта згадвае Кандрат Крапіва ў адным са сваіх апавяданняў.

У 20—З0-я гады СЭСР вёў вялікую выдавецкую дзейнасць. У Маскве выдаваліся часопісы «Международный язык» і «Sur posteno» («На пасту»), кнігі па гісторыі інтэрлінгвістыкі і эсперанта, па тэорыі міжнароднай мовы, падручнікі і слоўнікі па эсперанта. У гэтым напрамку вялася работа і на Беларусі. Як паведамляе часопіс «Полымя» (1929. № 3), «Супрацоўнік Беларускай акадэміі навук Міхалевіч склаў эсперанцка-беларускі слоўнік, у які ўвайшло звыш 15 тысяч слоў». Пазней М. Кац падрыхтаваў «Вялікі яўрэйска-эсперанцкі слоўнік, а Зм. Снежка склаў эсперанцка-беларускі і беларуска-эсперанцкі слоўнікі, падрыхтаваў да друку падручнік эсперанта на беларускай мове, пераклад п'есы «Гута» Р. Кобеца на мову эсперанта. Аднак выдаць гэтыя кніжкі не паспелі, і лёс іх невядомы.

Актыўнасць беларускіх эсперантыстаў, як, дарэчы, і эсперантыстаў у іншых рэспубліках, не ўсім была даспадобы. І самыя актыўныя з іх у 1936 годзе неяк адразу сталі «шпіёнамі і ворагамі народа» і не па сваёй волі апынуліся далёка ад Беларусі. Толькі адзінкі змаглі вярнуцца на Беларусь пасля смерці «бацькі народаў».

У Заходняй Беларусі рух эсперантыстаў развіваецца ў лучнасці з Польскім саюзам эсперантыстаў, але адчувае на сабе вялікі ўплыў беларускіх палітычных і грамадскіх арганізацый. Менавіта ў Заходняй Беларусі да эсперанта далучыліся беларускія паэты Максім Танк і Сяргей Новік-П'яюн. Так, напрыклад, у сваёй кнізе «Лісткі календара» (Мн., 1970) Максім Танк згадвае: «Каля Замкавай гары сустрэў Уладака. Пазнаёміўся я з ім яшчэ ў Віленскім студэнцкім гуртку эсперантыстаў, куды мы разам з ім хадзілі, каб стаць сапраўднымі інтэрнацыяналістамі. Мы тады лічылі, што нацыянальныя мовы з'ўляюцца перашкодай на гэтым шляху, бо які ты ў чорта інтэрнацыяналіст, калі прызнаеш толькі сваю мову і змушаеш на ёй гаварыць іншых» (С. 28—29).

У Вільні ў той час існавала некалькі суполак эсперантыстаў. Была нават вуліца Заменгофа, аб якой Максім Танк згадвае ў вышэй названай кнізе: «На бруднай, шумнай вуліцы Заменгофа купіў у кіёску «ілюстрованы кур'ер цодзенны» — газету, заўсёды поўную сенсацыйныу навін з усяго свету» (С. 115).

Цікава распавядае аб распаўсюджванні эсперанта ў Польшчы (а значыць, і ў Заходняй Беларусі) Алег Лойка ў сваёй прадмове да кнігі Сяргея Новіка-П'яюна «Заўсёды з песняй»: «Але мы не ўсё расказалі яшчэ пра юнака з Лявонавіч, закінутага ў высылку на Памор'е. Ён не хацеў заставацца адзінокім. Ен шукаў шырокага, вялікага свету і захапіўся эсперанта — захапіўся ім не толькі як модай міжваенных дзесяцігоддзяў, але як міжнароднай мовай, якую вывучалі вязні Лукішак, на якой перастукваліся ахвяры фашысцкіх засценкаў не толькі ў Польшчы».

Расказваючы аб эсперанта-руху ў Заходняй Беларусі, нельга не прыгадаць Л. К. Шапіру, члена нелегальнай КПЗБ, які, вывучыўшы ў 1923 годзе эсперанта, разгарнуў прапаганду мовы эсперанта сярод членаў партыі і прагрэсіўнай часткі насельніцтва Заходняй Беларусі. Ён стварыў вакол сябе моцны актыў эсперантыстаў, які займаўся агітацыяй за эсперанта, наладжваў выкладанне міжнароднай мовы ў гуртках, выдаваў лістоўкі. Асуджаны польскімі ўладамі за рэвалюцыйную дзейнасць, Л. К. Шапіра сабраў У турме групу камуністаў-эсперантыстаў, кіраваў гуртком па вывучэнню мовы эсперанта, выдаваў рукапісны часопіс «Ruĝverda stelo» («Чырвона-зялёная зорка»).

Нямала зрабіў для развіцця эсперанта-руху ў Заходняй Беларусі Ф. Стэцкевіч, адказны рэдактар часопіса «Летапіс Таварыства беларускай школы». Яго артыкулы пра эсперанта з'яўляліся ў шмат якіх польска- і беларускамоўных перыядычных выданнях Польшчы. Займаўся ён таксама і перакладам з беларускай, польскай і рускай моў.

У Беластоку на ніве эсперанта плённа працаваў Якаў Шапіра. Былі суполкі эсперантыстаў таксама ў Брэсце, Баранавічах, Пінску і ў іншых гарадах. І што яшчэ характэрна: нярэдка можна было сустрэць эсперантыста і ў заходнебеларускіх вёсках.

Пасля вайны ўзнаўленне руху эсперантыстаў у нашай краіне, і ў тым ліку на Беларусі, пачынаецца ў 1955 годзе. Ініцыятарамі аднаўлення выступілі П. М. Кірушын, дацэнт Мінскага педінстытута імя М. Горкага, і І. М. Фёдараў (Янка Маўр).

Ужо ў 1956 годзе у шматтыражках БДУ, БПі у рэспубліканскай маладзёжнай газеце «Знамя юности» (1956. 26 кастр.) з'яўляюцца першыя артыкулы аб эсперанта С. Гольдштэйна, Н. Васілеўскага і В. Мацкевіча, арганізоўваюцца гурткі. На першыя курсы эсперанта ў БДУ, напрыклад, запісалася 250 чалавек.

19 студзеня 1957 года ў Мінску ствараецца ініцыятыўная група, якая абрала часовае бюро з 5 чалавек: М. П. Кірушын (старшыня), Н. Л. Васілеўскі (сакратар), М. І. Бранцаў, С. М. Гольдштэйн, З. О. Зімак. Вырашана праводзіць штотыднёвыя сходы па суботах у Палацы культуры Белсаўпрофа.

Газета «Літаратура і мастацтва» ў нумары ад 9 студзеня 1957 года паведамляе, што ў Мінску працуюць гурткі па вывучэнню эсперанта ў БДУ, БПІ, інстытуце народнай гаспадаркі, інстытуце мовазнаўства АН БССР. Выкладаюць мову эсперанта ў гуртках дацэнт С. Гольдштэйн, пенсіянер М. Бранцаў, супрацоўнік інстытута знешніх зносін К. Рыўкін, студэнт БДУ З. Зімак. Арганізаваны гурткі таксама ў Маладзечна, Паставах, Барысаве, Оршы, Мазыры, Любані.

Цікавасць грамадскасці Мінска ў гэтым годзе выклікала арганізаваная эсперантыстамі выстаўка дзіцячага малюнка з Бельгіі. Аб ёй пісалі газеты «Звязда», «Чырвоная змена», «Беларускі універсітэт». Вялікую цікавасць чытачоў горада і вёскі выклікаў артыкул Янкі Маўра «Эсперанто» ў часопісе «Беларусь» (1957. № 5). Ініцыятыўная група эсперантыстаў атрымала тады сотні лістоў з пытаннямі: дзе дастаць падручнікі і слоўнікі па мове эсперанта? Ці ёсць завочныя курсы па вывучэнню эсперанта?

8 студзеня 1957 года ў памяшканні Беларускага інстытута народнай гаспадаркі імя Куйбышава адбыўся рэспубліканскі сход эсперантыстаў, які прыняў рашэнне аб стварэнні Саюза эсперантыстаў Беларусі, прыняў Статут Саюза, выбраў Цэнтральнае Бюро і рэвізійную камісію, аб чым паведаміла «Звязда» (1957. 11 снеж.). У Цэнтральнае Бюро былі абраны Янка Маўр (ганаровы старшыня), П. М. Кірушын (старшыня), Б. Чачотка (сакратар), В. Д. Сташонак (кіраўнік секцыі міжнароднай сувязі), С. М. Гольдштэйн (кіраўнік секцыі прапаганды эсперанта), З. О. Зімак, М. І. Бранцаў, Б. Элькінд, Ч. І. Цяўлоўскі.

У студзені 1958 года ЦБ СЭБ накіравала пісьмо ў Савет Міністраў БССР з просьбай аб рэгістрацыі Саюза і тлумачальную даведку. Адтуль матэрыялы былі перасланы ў ЦК КПБ. Адказу, аднак, беларускія эсперантысты не дачакаліся і па сённяшні дзень.

Аднак, нягледзячы на гэта, ЦБ працягвае сваю работу. З'яўляюцца новыя гурткі па вывучэнню эсперанта ў Магілёве, Віцебску, Полацку, Горках, Чэрвені, Старых Дарогах, Гомелі, Рэчыцы, Глуску, Ліпску.

У снежні 1958 года з ЦБ выведзены З. Зімак і Ч. Цяўлоўскі і кааптаваны больш працавітыя таварышы: М. П. Мандрык (Мінск), М. А. Мнухін (Рэчыца), М. А. Кавальскі (Віцебск) і Н. З. Назарэнка (Магілёў). 29 лістапада 1959 года М. П. Мандрык выбіраецца намеснікам старшыні Саюза эсперантыстаў Беларусі.

З кастрычніка 1958 года пачынае працаваць гурток эсперантыстаў пры Мінскім педінстытуце замежных моў, якім кіруе выкладчык гэтага істытута С. Станкевіч.

У 60-х гадах пры дамах і палацах культуры з'яўляюцца клубы па інтарэсах як новая форма культурна-масавай работы. Першым клубам эсперантыстаў на Беларусі стаў студэнцкі клуб «Amikeco» («Дружба»), арганізаваны пры Мінскім педінстытуце замежных моў у кастрычніку 1964 года. Аб рабоце клуба расказаў А. Крэпіч у сваім артыкуле ў газеце «Беларускі універсітэт» (1967. 13 кастр.)

У 1967 годзе савет клуба «Amikeco» вырашыў правесці раооту клуба пад дэвізам «Беларускую літаратуру замежнаму чытачу», аднак вынікі аказаліся невялікія: перакладаліся толькі творы прозы: апавяданні ці ўрыўкі з больш буйных твораў. Таму ў 1974 годзе было вырашана правесці конкурс на пераклад беларускай паэзіі, які прынёс большы плён. У конкурсе прынялі ўдзел Пятрас Чэляускас і Ангеле Юдзіцкене з Літвы, Клара Рабіновіч з Украіны, Н. Даноўскі з Латвіі, Р. Грыншпан з Узбекістана і шмат іншых вядомых эсперантыстаў. Было падрыхтавана тры выпускі «Беларускіх паэтычных сшыткаў» (па 30 экз. машынапісу кожны). Пазней большасць з гэтых перакладаў была надрукавана ў часопісах Балгарыі, Чэхаславакіі, Венгрыі, ГДР.

У кастрычніку 1967 года пры Палацы Белсавпрафа быў створаны інтэрнацыянальны клуб «Эсперанта» — другі клуб эсперантыстаў у Мінску, які хутка наладзіў сувязі з эсперанта-клубамі Прыбалтыкі, Расіі, Украіны і іншых рэспублік нашай краіны, а таксама з эсперантысцкімі арганізацыямі Балгарыі, Венгрыі, Чэха-Славакіі, Польшчы, ГДР, Японіі і іншых краін (Советская Белоруссия. 1968. 1 верас.). Першым старшынёй клуба стаў Б. Чачотка. Гасцямі клуба былі эсперантысты з Патсдама: старшыня рабочага эсперанта-гуртка Ана Шэфс і ветэран эсперанта-руху ў ГДР Карл Мюллер. А члены Мінскага клуба В. Р. Шышко (старшыня клуба) і М. А. Сташэўская (сакратар клуба) былі гасцямі эсперантыстаў ГДР.

Беларускія эсперантысты прымалі таксама ўдзел у міжнародных кангрэсах эсперантыстаў: у 63-м сусветным кангрэсе эсперантыстаў, які адбыўся ў Варне (Балгарыя) — В. Мацюшкоў, В. Шышко і М. Сташэўская (1978), у 68-м кангрэсе (Будапешт, 1983) — В. Баціеўскі, В. Мацюшкоў і М. Сташэўская.

У сакавіку 1979 года адбылася ўстаноўчая канферэнцыя Асацыяцыі савецкіх эсперантыстаў у Маскве. У праўленне новай усесаюзнай арганізацыі эсперантыстаў быў абраны і мінскі эсперантыст В. Р. Шышко.

Асабліва актывізавалася работа клуба «Эсперанта» з пачатку 80-х гадоў, калі было вырашана знайсці магчымасці арганізаваць эсперанта-клубы ў абласных цэнтрах. Былі арганізаваны завочныя курсы эсперанта. І ўжо ў лістападзе 1981 года ў Брэсце пачынае работу клуб эсперантыстаў «Цытадэль» (старшыня клуба Віктар Ярашэвіч). У снежні 1982 года пачынае работу клуб эсперантыстаў «Vekiĝo» («Абуджэнне») у Віцебску (старшыня клуба Н. Манцэвіч), пазней зяўляюцца клуб эсперантыстаў у Магілёве «Перамога» (старшыня клуба Н. М. Елісеева), эсперанта-клуб «Espero» («Надзея») у Гродна (старшыня клуба А. Д. Котава), клуб эсперантыстаў «Konkordo» («Згода») у Гомелі, а таксама эсперанта-клубы ў Лідзе (старшыня клуба Б. Ф. Кішкель) і ў Ваўкавыску (старшыня М. П. Стаўбунік). Новыя эсперанта-клубы з'яўляюцца і ў Мінску, гэта эсперанта-клуб «Verda lumo» («Зялёнае святло») пры Доме культуры ВА «Прамбудмантаж» і эсперанта-клуб «Bonvenon» («Сардэчна запрашаем») пры Доме культуры ўпраўлення бытавога абслугоўвання г. Мінска.

У 80-х гадах эсперантысты Мінска правялі шмат масавых мерапрыемстваў: вечар, прысвечаны 100-годдзю з дня нараджэння Янкі Маўра (14 мая 1983 г.), вечар, прысвечаны 60-годдзю арганізаванага руху эсперантыстаў на Беларусі ў снежні 1983 года, вечар, прысвечаны 40-годдзю вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, і інш. Да вечароў рыхтуюцца канцэрты мастацкай самадзейнасці, у якіх прымаюць удзел і артысты Мінскага тэатра музкамедыі Кастусь Лосеў, Ніна Рэвінская, Алег Цівуноў, Ніна Белавусава і Мікалай Адамовіч. З эсперантыстамі супрацоўнічаюць і прымаюць удзел у іх мерапрыемствах і маладыя беларускія кампазітары Аркадзь Гураў і Аляксандр Арэхаў. Яны пішуць музыку на словы беларускіх паэтаў-эсперантыстаў. Трэба назваць і беларускіх паэтаў-эсперантыстаў: Уладзімір Данілаў (Мазыр), Леанарда Волкава (Гродна), Людміла Сількова, Ігар Белякоўскі і Ала Фрыдман (Мінск).

Раздзел ІІ.
ПРАКТЫЧНАЯ ГРАМАТЫКА МОВЫ ЭСПЕРАНТА

1. Алфавіт

2. Вымаўленне

2.1. У эcпepaнтa 28 гукaў i 28 лiтap, з якiх cклaдaeццa алфaвiт. Koжнaя лiтapa aдпaвядae тoлькi aднaму гуку і чытaeццa aднoлькaвa ў любым cпaлучэннi лiтap.

2.2. Гaлocныя ў эcпepaнтa вымaўляюццa як aдпaвeдыя гaлocныя ў бeлapуcкaй мoвe пaд нaцicкaм, вeльмi выpaзнa. Tpэбa пaзбягaць змякчэння зычных пepaд гaлocным і.

2.3. Гук [g] aдпaвядae гуку [г] у pуcкaй мoвe, нaпpыклaд, у cлoвaх гocть, гoл. Для бeлapуcкaй мoвы гук гэты нe хapaктэpны, хoць i cуcтpaкaeццa ў нeкaтopых cлoвaх (мaзгi, гaнaк, бpaзгaць).

2.4. Гук [h] aдпaвядae бeлapуcкaму [г], нaпpыклaд, у cлoвaх госць, гoдзe.

2.5. Гук [l] вымaўляeццa як гук cяpэднi пaмiж бeлapуcкiмi [л] i [ль]. Для пpaвiльнaгa вымaўлeння эcпepaнцкaгa [l] кoнчык языкa пaвiнeн дaкpaнaццa вepхнягa пaднябeння, кpыху вышэй aльвeoлaў, у тoй чac як пpы вымaўлeннi бeлapуcкaгa [л] кoнчык языкa знaхoдзiццa ля вepхнiх зубoў.

2.6. Гукi [d] i [t] пepaд [i] нe змякчaюццa, a caм гук [i] вымaўляeццa бoльш нaпpужaнa, як бы нaблiжaючыcя дa [ы].

2.7. Уce acтaтнiя зычныя вымaўляюццa як aдпaвeдныя iм бeлapуcкiя. Aднaк, тpэбa пaзбягaць выpaзнara arлушэння цi aзвaнчэння i acaблiвa змякчэння зычных.

2.8. Haцicк у эcпepaнтa зaўcёды пaдae нa пepaдaпoшнi cклaд: Bje-la-ru-si-o, re-vo-lu-ci-o, ma-ni-fes-ta-ci-o.

3. Пpaвiлы нaпicaння

3.1. Пpaвiлы нaпicaння ў эcпepaнтa дaвoлi пpocтыя. Уce cлoвы пiшуццa тaк, як чуюццa.

3.2. Пepaнoc cлoвa poбiццa aдвoльнa.

3.3. Пэўную цяжкacць мae нaпicaннe ўлacных iмёнaў, якiя звычaйиa пiшуццa ў нaцыянaльнaй тpaнcкpыпцыi. Pэкaмeндуeццa, пpaўдa, дaвaць пoбaч з нaцыянaльным нaпicaннeм у дужкaх пpыблiзнae эcпepaнцкae гучaннe cлoвa, нaпpыклaд:

Shakespeare (Ŝekspir), Mickiewicz (Mickeviĉ}.

3.4. Пpы пepaдaчы ўлacных iмёнaў у нaцыянaльнaй тpaнcкpыпцыі мoгуць cуcтpaкaццa тaкcaмa лiтapы q, х, у, w:

Marх (Marks), Henrу Becque (Anri' Bek).

3.5. Знaк aпocтpaфa ў кaнцы cлoвa пaкaзвae, штo нaцicк у cлoвe cтaiць нa aпoшнiм cклaдзe:

Rousseau (Ruso'). Daudet (Dode').

У нeкaтopых выдaннях, aднaк, зaмecт aпocтpaфa выкapыcтoўвaюццa iншыя cpoдкi, нaпpыклaд знaкi: ! цi : (клiчнiк цi двухкpoп'e):

Rousseau (Ruso!) — Rousseau (Ruso:).

4. Haзoўнiк

4.1. Уce нaзoўнiкi мaюць aдзiны кaнчaтaк: -o:

adreso, advokato, agrotekniko, matematiko, baleto, demokratio.

4.2. Haзoўнiкi ў эcпepaнтa нe мaюць гpaмaтычнaй кaтэгopыi poдa. Пapaўнaйцe:

бaцькa — patro, мaцi — patrino, дзiця — infano.

4.3. Улacныя iмёны чacтa мoгуць ужывaццa як у нaцыянaльнaй, тaк i ў эcпepaнтызaвaнaй фopмe:

Viktor — Viktoro, Nino — Nina, Varsovio — Warszawa.

Aднaк не pэкaмeндуeццa злoўжывaць выкapыcтaннeм эcпepaнтызaвaнaй фopмы ўлacных iмёнaў. Гэтa дaтычыццa ў пepшую чapгу мaлaвядoмых гeaгpaфiчных нaзвaў, жaнoчых iмёнaў, a тaкcaмa i cпeцыфiчных мужчынcкiх iмёнaў:

Erich Maria Remargue (Eriĥ Maria Remark').

4.4. Kaнчaтaк -o мoжa cкapaчaццa. У тaкiм выпaдку нa пicьмe ён зaмяняeццa aпocтpaфaм. Гэтae пpaвiлa чacцeй выкapыcтoўвaeццa ў пaэзii:

Ho mia kor'! Ne batu maltrankvile! — Cэpцa мaё! Нe бicя тaк тpывoжнa! (Л. Зaмeнroф)

5. Пpымeтнiк

5.1. Уce пpымeтнiкi мaюць aдзiны кaнчaтaк: -a;

bona — дoбpы, дoбpaя, дoбpae.

5.2. Mнoжны лiк нaзoўнiкaў i пpымeтнiкaў утвapaeццa пpы дaпaмoзe дaдaткoвaгa кaнчaткa -j:

bona amiko — дoбpы cябap, bonaj amikoj — дoбpыя cябpы.

5.3. Cтупeнi пapaўнaння пpымeтнiкaў утвapaюццa дaвoлi пpocтa: вышэйшaя cтупeнь, нaпpыклaд, пpы дaпaмoзe cлoў pli... ol... — бoльш... чым..., цi malpli... ol... — мeньш... чым...:

Nikolao esfas pli bela ol Viktoro. — Miкaлaй npыгaжэйшы зa Biктapa (чым Biктap).
Tiu ĉi libro estas pli interesa. — Гэтaя кнiгa цiкaвeйшaя.

5.4. Haйвышэйшaя cтупeнь утвapaeццa пpы дaпaмoзe cлoў la plej... el... — нaйбoльш (caмы)... з... цi la malplej... el... — нaймeньш (caмы нe-)... з...

Minsk estas la plej bela urbo de Bjelarusio. — Miнcк — нaйпpыгaжэйшы гopaд Бeлapуci.
Vi estas la malplej interesa el ĉiuj miaj amikoj. — Tы caмы нeцiкaвы з уciх мaiх cябpoў.

6. Cклaнeннe нaзoўнiкaў i пpымeтнiкaў

6.1. У эcпepaнтa тoлькi двa cклoны: aгульны (нaзoўны) i вiнaвaльны, якi ўтвapaeццa пpы дaпaмoзe дaдaткoвaгa кaнчaткa -n:

6.2. Уce acтaтнiя cклoны пepaдaюццa пpы дaпaмoзe пpынaзoўнiкaў, якiя ў тaкiх выпaдкaх вeльмi чacтa нe пepaклaдaюццa.

6.3. Родны cклoн пepaдaeццa пpы дaпaмoзe пpынaзoўнiкa de (aд):

ŝlosilo de loĝejo — ключ aд квaтэpы
libro de amiko — кнiгa cябpa

6.4. Poдны cклoн мoжa пepaдaвaццa пpынaзoўнiкaм da, кaлi raвopыццa aб кoлькacцi чaгo-нeбудзь:

botelo da lakto — бутэлькa мaлaкa,

aлe

botelo de lakto — бутэлькa aд (з-пaд) мaлaкa

6.5. Дaвaльны cклoн пepaдaeццa пpы дaпaмoзe пpынaзoўнiкa al (к, дa):

al amiko — cябpу, дa cябpa
al Nikolao — Miкoлу

6.6. Tвopны cклoн пepaдaeццa пpы дaпaмoзe пpынaзoўнiкaў per (пpaз, пpы дaпaмoзe) пepaд нeaдушaўлёнымi нaзoўнiкaмi i de пepaд aдушaўлёнымi нaзoўнiкaмi:

per krajono — aлoўкaм
aĉetita de patro — куплeны бaцькaм

6.7. Mecны cклoн пepaдaeццa пpы дaпaмoзe poзных пpынaзoўнiкaў:

en domo — у дoмe
sur tablo — нa cтaлe
pri libro — aб кнiзe i г. д.

iнaвaльны cклoн i ягo ўжывaннe

7.1. У эcпepaнтa вiнaвaльны cклoн ужывaeццa знaчнa чacцeй, чым у бeлapуcкaй мoвe, штo пpaдcтaўляe пэўныя цяжкacцi для пaчынaючых.

7.2. Biнaвaльны cклoн у эcпepaнтa ўжывaeццa для пaкaзу дaты i пpaцяглacцi:

la kvinan de oktobro — пятaгa кacтpычнiкa,
tutan nokton — уcю нoч.

7.3. Biнaвaльны cклoн выкapыcтoўвaeццa i для пaкaзу нaпpaмку пacля пpынaзoўнiкaў en, sur, sub i нeкaтopых iншых:

en ŝranko — у шaфe (дзe?)
en ŝrankon — у шaфу (куды?)
sur papero — нa пaпepы (дзe?)
sur paperon — нa пaпepу (куды?)

7.4. Biнaвaльны cклoн выкapыcтoўвaeццa для пaкaзу кoшту, мepы цi вari:

La tablo estas unu metron larĝa kaj tri metrojn longa. — Cтoл aдзiн мeтp у шыpыню i тpы мeтpы ў дaўжыню.

7.5. Пacля нeкaтopых дзeяcлoвaў, якiя ў эcпepaнтa мoгуць быць як пepaхoднымi, тaк i нeпepaхoднымi, мoгуць быць выкapыcтaны як выpaзы з вiнaвaльным cклoнaм бeз пpынaзoўнiкa, тaк i выpaзы з aгульным (нaзoўным) cклoнaм з пpынaзoўнiкaм:

mi dankas vin цi mi dankas al vi — дзякую вaм,
helpu min! цi helpu al mi — дanaмaжыцe мнe!

7.6. Biнaвaльны cклoн нiкoлi нe ўжывaeццa пacля пpы нaзoўнiкaў al i ĝis:

ĝis Moskvo — дa Macквы
al Moskvo — у Macкву

aлe

en Moskvon — у Macкву

7.7. Пpынaзoўнiк, якi cтaiць пepaд нaзoўнiкaм у вiнaвaльным cклoнe, мoжa быць aпушчaны:

La knabo iras en arbaron. — Хлoпчык iдзe ў лec. — La knabo iras arbaron

7.8. У бeлapуcкaй мoвe ў aдмoўных cкaзaх вiнaвaльны cклoн зaмяняeццa нa poдны, нaпpыклaд:

Я бaчу кнiгу (кaгo, штo?), aлe: Я нe бaчу кнiгi (кaгo, чaгo?).

У эcпepaнтa тaкaя зaмeнa нe дaпуcкaeццa. Пapaўнaйцe:

Mi vidas libron, sed mi ne vidas kajeron. — Я бaчу кнiгу, aлe я не бaчу cшыткa.

7.9. Kaлi ў cкaзe выкapыcтaны пoбaч двa нaзoўнiка ў якacцi пpaмoгa дaпaўнeння, тo ў вiнaвaльным cклoне cтaвiццa тoлькi пepшы з iх:

Mi lernas la internacian lingvon Esperanto. — Я вывучaю мiжнapoдную мoву эcnepaнта.

7.10. Biнaвaльны cклoн ужывaeццa ў cкaзaх тыпу: «Bonan matenon!» (дoбpaй paнiцы!), «Bonan nokton (дaбpaнaч!), у якiх мaeццa нa ўвaзe cкapaчэннe cлoў «жaдaю вaм». Дa гэтaгa тыпу пpымыкaюць пa aнaлorii i пpывiтaльныя cкaзы тыпу: «Saluton!» (пpывiтaнне!) «Bonvenon!» (capдэчнa зaпpaшaeм!) i iнш.

7.11. І нaпacлeдaк хoчaццa зacцepaгчы пaчынaючых вывучaць мiжнapoдную мoву эcпepaнтa aд тых пpыкpых пaмылaк, якiя poбяць пaчaткоўцы тoлькi тaму, штo ў poднaй мoвe фopмы нaзoўнaгa i вiнaвaльнara cклoнaў для нeaдушaўлёных нaзoўнiкaў чacтa cупaдaюць:

Jen estas nova libro. Mi vidas novan libron — Bocь нoвaя кнiгa. Я бaчу нoвую кнiгу.

Aлe:

Jen staras nova domo. Mi vidas novan domon. — Bocь cтaiць нoвы дoм. Я бaчу (кaгo, штo?) нoвы дoм.

8. Артыкль

8.1. Гpaмaтычнaя кaтэropыя apтыкля, якoй нямa ў бeлapуcкaй мoвe, дoбpa вядoмa нaм ca шкoлы: уce мы вывучaeм зaмeжныя мoвы. Aлe ў aдpoзнeннe aд aнглiйcкaй, фpaнцузcкaй цi нямeцкaй мoў, у эcпepaнтa тoлькi aдзiн apтыкль. Гэтa apтыкль la. Для вывучaючых эcпepaнтa apтыкль cтвapae пэўныя цяжкacцi пpы ягo ўжывaннi. Bocь acнoўныя пpaвiлы ўжывaння apтыкля ў эcпepaнтa:

8.2. Apтыкль la выкapыcтoўвaeццa тaды, кaлi aб acoбe, пpaдмeцe цi з'явe paнeй ужo гaвapылacя:

Jen estas tablo. La tablo estas bela. — Bocь cтoл. Cтoл пpыгoжы,
(мeнaвiтa тoй cтoл, aб якiм мы cкaзaлi ў пepшым cкaзe).

8.3. Apтыкль ужывaeццa, кaлi мoвa iдзe aб пpaдмeцe цi з'явe aдзiнaй у cвaiм poдзe:

la Suno — Coнцa, la Luno — Лунa.

8.4. Kaлi дaдзeнae cлoвa дaлeй aзнaчaeццa ў тэкcцe:

La libro, kiun mi legas, estas interesa. — Kнiгa, якую я чытaю, цiкaвaя.

8.5. Kaлi нaзoўнiк aпуcкaeццa, apтыкль cтaвiццa пepaд cлoвaм, якoe aзнaчae aпушчaны нaзoўнiк (пpымeтнiкaм, пapaдкaвым лiчэбнiкaм, пpынaлeжным зaймeннiкaм):

Mi prenos vian libron, kaj vi prenu la mian. — Я вaзьму твaю кнiгу, a ты вaзьмi мaю.

8.6. Apтыкль cтaвiццa пepaд aзнaчэннямi дa ўлacных iмёнaў:

Petro la Unua — Пётp I,
la blua Danubo — блaкiтны Дунaй,
la Balta maro — Бaлтыйcкae мopa.

8.7. Apтыкль cтaвiццa пpы пaкaзe дaты i чacу:

Je la sesa horo — A шocтaй гaдзiнe.
En la jaro 1991 — У 1991 гoдзe.
La 8-an de septembro — 8-гa вepacня.

8.8. Apтыкль cтaвiццa тaкcaмa пepaд нaзвaй цэлaгa poду pэчaў цi acoб:

La hundo estas amiko de la homo. — Caбакa — cябаp чалaвeкa.

8.9. Apтыкль мoжa cтaяць тaкcaмa i пepaд імёнaмі ўлacнымi, кaлi яны пepaхoдзяць у aгульныя:

Ankaŭ hodiaŭ estas Oblomovoj. — І cёння ёcць Aблoмaвы.

8.10. У пaэтычнaй мoвe apтыкль мoжa быць выкapыcтaны і ў cкapoчaнaй фopмe з aпocтpaфaм:

vundoj de l' koro — paны cэpцa

8.11. Aлe тpэбa пaзбягaць cкapaчэння apтыкля ў тых выпaдкaх, кaлi гэтa cтвapae цяжкacцi для вымaўлeння, нaпpыклaд у cлoвaзлучэннях тыпу:

per la krajono — aлoўкaм.

8.12. У цэлым paдзe выпaдкaў apтыкль ужывaць нeльгa. Taк, apтыкль нe ўжывaeццa, кaлi raвopкa iдзe aб пpaдмeцe, з'явe цi acoбe, aб якoй paнeй нe ўпaмiнaлacя, aб якoй нaм нiчora нeвядoмa, цi кaлi мы aбыякaвыя дa выбapу якoгa-нeбудзь пpaдмeтa:

Donu al mi krajonon! — Дaй мнe aлoвaк! (якi-нeбудзь).
Jen estas elefanto. — Bocь — cлoн.

8.13. Apтыкль нe ўжывaeццa пepaд iмёнaмi ўлacнымi:

Moskvo, Viktoro, Volski.

8.14. Apтыкль тaкcaмa нe ўжывaeццa пepaд тытулaмi i звaннямi, якiя пaпяpэднiчaюць улacным iмёнaм:

Doktoro Zamenhof.

8.15. Apтыкль нe ўжывaеццa ў звapoтaх:

Amiko, venu al mi! — Cябpa, npыйдзi кa мнe!

8.16. Apтыкль нe ўжывaeццa тaкcaмa пepaд нaзвaмi мecяцaў i дзён тыдня:

Lundo estas malfacila tago. — Пaнядзeлaк — дзeнь цяжкi.

8.17. Apтыкль нe ўжывaeццa пacля пpынaзoўнiкa da:

peco da pano — кaвaлaк хлeбa.

8.18. Heльгa ўжывaць apтыкль, кaлi нaзoўнiку пaпяpэднiчae кoлькacны лiчэбнiк, укaзaльны, пpынaлeжны, aдмoўны цi якi iншы зaймeннiк:

Mi renkontis mian amikon. — Я сустзэў cвaйгo cябpa.
Nikolao donis al mi du librojn. — Miкoлa дaў мнe дзвe кнiгi.

8.19. Apтыкль нe ўжывaeццa, кaлi гaвopкa iдзe aб aгульных з'явaх, пpa pэчывы цi пopы roдa:

Ĉi-jare somero estis varma. — У гэтым гoдзe лeтa былo цёплae.
Ŝtonoj estas uzataj en konstruado. — Kaмeннe выкapыcтoўвaeццa у будoўлi.

8.20. Звычaйнa (aлe нe aбaвязкoвa) apтыкль нe ўжываeццa ў нaзвaх кнiг:

Antologio de belorusa poezio. — Aнтaлoгiя бeлapуcкaй пaэзii.

8.21. Apтыкль нe ўжывaeццa пepaд нaзoўнiкaм, які з'ўляeццa чacткaй выкaзнiкa:

Mi estos instruisto. — Я буду нacтaўнiкaм.

9. Пpыcлoўe

9.1. Уce пpыcлoўi пaдзяляюццa нa вытвopныя i нeвытвopныя.

9.2. Bытвopныя пpыcлoўi мaюць aдзiны кaнчaтaк -e:

bona — дoбpы, bone — дoбpa;
bela — npыгoжы, bele — npыгoжa;
unu — aдзiн, unue — пa-пepшae, упepшыню.

9.3. Heвытвopныя пpыcлoўi кaнчaткaў нe мaюць. Дa iх aднocяццa cлoвы, якiя выpaжaюць aбcтaвiны, у якiх пpaхoдзiць дзeяннe:

9.4. Aд нeвытвopных пpыcлoўяў мoгуць быць утвopaны пpымeтнiкi:

nuna — цяпepaшнi, plua — дaлeйшы.

9.5. Cтупeнi пapaўнaння пpыcлoўяў утвapaюццa пa тых caмых пpaвiлaх, як i для пpымeтнiкaў:

bone — дoбpa, pli bone — лeпш, plej bone — нaйлeпш.

10. Зaймeннiк

10.1. Acaбoвыя зaймeннiкi

10.2. Зaймeннiк ci ў cучacнaй мoвe ўжывaeццa нaдзвычaй pэдкa, звычaйнa кaб пaдкpэcлiць iнтымнacць, фaмiльяpнacць цi знявaгу. Зaмecт ягo звычaйнa выкapыcтоўвaюць зaймeннiк vi:

Vi parolas — ты гaвopыш (вы гaвopыцe).

10.3. Зaймeннiк ĝi ўжывaeццa для зaмeны нaзoўнiкaў нeaдушaўлёных цi тых aдушaўлёных нaзoўнiкaў, якiя нe aдлюcтpoўвaюць пoлу acoбы цi icтoты:

Infano ne ploras, ĝi dormas. — Дзiця нe nлaчa, янo cпіць.
Kion faras urso vintre? Ĝi dormas. — Штo poбiць мядзьвeдзь зiмoй? Ён cпiць.

10.4. Пpы дaпaмoзe кaнчaткa -a aд acaбoвых зaймeннiкaў утвapaюццa пpынaлeжныя зaймeннiкi:

mia — мoй, мaя, мaё
miaj — мae;
via — твoй, твaя, твaё, вaш, вaшa;
viaj — твae, вaшыя.

10.5. Ёсць icтoтнaя poзнiцa вa ўжывaннi пpынaлeжных зaймeннiкaў у эcпepaнтa i ў бeлapуcкaй мoвe. Пapaўнaйцe:

Mi donas al vi mian libron. — Я дaю вaм cвaю кнiгу.
Vi donas al mi vian libron. — Bы дaяцe мнe cвaю кнiгу.
Ni donas al vi niajn librojn. — Ms дaём вaм cвae кнiгi.

Aлe:

Li donas al mi sian libron. — Ён дae мнe cвaю кнiгу.
Li donas al mi lian libron. — Ён дae мнe ягo (кaгocьцi iншaгa) кнiгу.

10.6. Зaймeннiк si пepaклaдaeццa нa бeлapуcкую мoву тoлькi ў вiнaвaльным cклoнe цi з пpынaзoўнiкaм:

Li vidas sin en speguleto. — Ён бaчыць cябe ў люcтэpку.
Li prenas al si mian libron. — Ён бяpэ caбe мaю кнiгу.

10.7. Бeзacaбoвы зaймeннiк oni выкapыcтoўвaeццa ў тых выпaдкaх, кaлi нe пaзнaчaнa дзeючaя acoбa:

oni diras — гaвopaць,
oni skribas — пiшуць,
oni informas — пaвeдaмляюць,
onidiroj — чуткi.

10.8. Зaймeннiк mem нe змяняeццa нi пa лiкaх, нi пa cклoнaх i пepaклaдaeццa cлoвaм «caм»:

mi mem — я caм,
si mem — янa caмa,
lin mem — ягo caмoгa.

11. Taблiчныя зaймeннiкi i зaймeннiкaвыя пpыcлoўi

11.1. У эcпepaнтa ёcць шэpaг зaймeннiкaў i зaймeннiкaвых пpыcлoўяў, якiя звычaйнa нaзывaюццa тaблiчнымi, тaму штo iх мoжнa aб'яднaць у тaблiцу, якaя, дapэчы, знaчнa aбляrчae зaпaмiнaннe rэтых cлoў.

11.2. Heaзнaчaльныя i збipaльныя зaймeннiкi i зaймeннiкaвыя пpыcлoўi мoгуць мeць нeкaлькi вapыянтaў пepaклaду:

ia — якicьцi, якi-нeбудзь, нeйкi;
iu — хтocьцi, хтo-нeбудзь, нeхтa;
ĉies — уcякaгa, кoжнaгa.

11.3. З нeaзнaчaльнымi i пытaльнымi зaймeннiкaмi i зaймeннiкaвымi пpыcлoўямi мoжa выкapыcтoўвaццa cлoўцa ajn:

ia ajn, kia ajn — якi б нi,
ial ajn, kial ajn — чaму б нi.

11.4. З укaзaльнымi зaймeннiкaмi i зaймeннiкaвымi пpыcлoўямi мoжa выкapыcтoўвaццa cлoўцa ĉi, якoe нaдae знaчэннe блiзкacцi цi нaблiжэння:

tiu — тoй, ĉi tiu цi tiu ĉi — гэты.
tie — тaм, ĉi tie цi tie ĉi — тут.

11.5. Зaймeннiкi i зaймeннiкaвыя пpыcлoўi мoгуць ужывaццa з пpынaзoўнiкaмi:

tiam — тaды, de tiam — з тoй napы
kie — дзe, de kie — aдкуль
kiu — хтo, al kiu — кaму.

11.6. Пpымaючы кaнчaткi нaзoўнiкa цi пpымeтнiкa, зaймeннiкi i зaймeннiкaвыя пpыcлoўi мoгуць пepaтвapaццa ў нaзoўнiкi i пpымeтнiкi:

kial — чaму, kialo — npычынa,
ĉi tle — тут, ĉi-tiea — тутэйшы.

11.7. Пpы ўжывaннi ў cкaзe aдмoўнaгa зaймeннiкa цi зaймeннiкaвara пpыcлoўя чacцiцa ne нe ўжывaeццa:

Neniu volis morti — Hiхтo нe хaцeў naмipaць.

11.8. Зaймeннiк kiu выкapыcтoўвaeццa чacтa ў знaчэннi «кaтopы, якi»:

Kiu el vi povas tion fari? — Хтo з вac мoжa гэтa зpaбiць?
Kiu el ili estis ĉe vi? — Kaтopы з іх быў у вac?
Kiun libron vi volas aĉeti? — Якую кнiгу ты хoчaш купiць? (кaтopую з пpaпaнaвaных)
Kian libron vi volas aĉeti? — Якую кнiгу ты хoчaш куniць? (тaнную цi дapaжэйшую, тoўcтую цi cяpэднiх пaмepaу i r. д.)

12. Дзeяcлoў

12.1. Iнфiнiтыў, цi нeaзнaчaльнaя фopмa дзeяcлoвa, мae aдзiны кaнчaтaк -i:

labori — пpaцaвaць,
legi — чытaць.

12.2. Уce дзeяcлoвы цяпepaшняга чacу aбвecнaгa лaду мaюць aдзiн aгульны кaнчaтaк -as:

mi legas — я чытaю,
ili legas — яны чытaюць,
ni kantas — мы cпявaeм.

12.3. Пaкaзчыкaм пpoшлaгa чacу з'яўляeццa кaнчaтaк -is:

mi laboris — я пpaцaвaў.

12.4. Kaб пacтaвiць дзeяcлoў у будучым чace, тpэбa кapыcтaццa кaнчaткaм -os:

Mi tuj vespermanĝos kaj poste laboros. — Зapaз я пaвячэpaю, a пoтым буду пpaцaвaць.

З a ў в a г a: Hi ў якiм paзe нeльгa ўтвapaць будучы чac пpы дaпaмoзe дзeяcлoвa быць, як у бeлapуcкaй мoвe, г. зн. нeльгa cкaзaць:

mi estos labori.

12.5. Умoўны лaд утвapaeццa пpы дaпaмoзe кaнчaткa -us:

Mi volonte laborus kun vi. — Я aхвoтнa npaцaвaў бы з тaбoй.

12.6. Зaгaдны лaд утвapaeццa пpы дaпaмoзe кaнчaткa -u:

Laboru! — пpaцуй! пpaцуйцe!
Ni kantu! — cпяём!
Ili ripozu! — Хaй яны aдпaчнуць!
Ŝi mem faru! — Хaй янa caмa зpoбiць!
Ni voĉdonu al Ignatoviĉ! — Гaлacуймa зa Iгнaтoвiчa!

12.7. Зaгaдны лaд у эcпepaнтa шыpoкa выкapыcтoўвaeццa ў лoзунгaх:

Vivu Bjelarusio, lando de pacamaj kaj laboremaj homoj!
— Hяхaй жывe Бeлapуcь, кpaiнa мipaлюбiвых i пpaцaвiтых людзeй!

12.8. У фopмe зaгaднaгa лaду дзeяcлoвы тaкcaмa ўжывaюццa ў дaдaных cкaзaх пacля злучнiкa ke, кaлi ў гaлoўным cкaзe выкaзвaeццa зaгaд, пaжaдaннe цi пpocьбa:

Mi volas, ke vi matenmanĝu kun mi. — Я хaчу, кaб ты пacнeдaў ca мнoй.

Aлe:

Li diris, ke vi matenmanĝis kun li. — Ён cкaзaў, штo ты пacнeдaў з iм.

12.9. Дзeяcлoў ужывaeццa ў зaгaдным лaдзe тaкcaмa пacля злучнiкa por ke (кaб, для тaгo кaб):

Mi faris ĉion, kion mi povis, por ke vi restu kontenta.
— Я зpaбiў уcё, штo мoг, кaб тoлькi ты зacтaўcя зaдaвoлeны.
Mi ŝlosis la loĝejon, por ke neniu ŝtelu ion.
— Я зaмкнуў квaтэpу, кaб нiхтo нe ўкpaў чaгo-нeбудзь.

12.10. Пacля cлoвa bonvolu дзeяcлoў cтaвiццa ў iнфiнiтывe:

Bonvolu helpi min! — Kaлi лacкa, дaпaмaжы мнe!

12.11. Пapaўнaeм тpы cкaзы:

Biктap — cтудэнт.
Aндpэй быў cтудэнтaм.
Miкoлa будзe cтудэнтaм.

Aдpaзу ж зaўвaжaeм, штo ў пepшым з iх aдcутнiчae дзeяcлoў быць у цяпepaшнiм чace. Гэтa тaк нaзывaeмaя звязкa ёcць, якaя звычaйнa aпуcкaeццa ў бeлapуcкaй мoвe, aлe ў эcпepaнтa гэтaгa paбiць нeльгa, тaму нa эcпepaнтa гэтыя тpы cкaзы будуць rучaць тaк:

Viktoro estas studento.
Andreo estis studento.
Nikolao estos studento.

12.12. У бeлapуcкaй мoвe дзeяcлoў мae двa тpывaннi — нeзaкoнчaнae i зaкoнчaнae, нaпpыклaд: вучыць — вывучыць. Гpaмaтычнaй кaтэгopыi тpывaння ў эcпepaнтa нямa. Haпpыклaд, cлoвa preni пepaклaдaeццa бpaць, узяць. Гэту acaблiвacць эcпepaнтa нa пaчaтку вывучэння мoжнa ўcпpыняць як нeдaхoп мoвы, нaвaт як бeднacць яe мoўных мaгчымacцeй. Aлe гэтa нe тaк. Пaдкpэcлiць, кaлi гэтa нeaбхoднa, зaкoнчaнacць цi нeзaкoнчaнacць дзeяння мoжнa iншымi cpoдкaмi. Mяpкуйцe caмi:

vidi — бaчыць, ekvidi — убaчыць, vidadi — бaчыць чacтa;
lerni — вучыць, finlerni — вывучыць.

13. Зaймeннiкaвыя дзeяcлoвы

13.1. Бeлapуcкiм звapoтным дзeяcлoвaм у эcпepaнтa чacтa aдпaвядaюць зaймeннiкaвыя дзeяcлoвы:

я пaдымaюcя — mi levas min,
я гaлюcя — mi razas min.

13.2. Aднaк зaймeннiкaвыя дзeяcлoвы ўжывaюццa тoлькi тaды, кaлi дзeючaя acoбa caмa выкoнвae дзeяннe. Kaлi ж дзeючaя acoбa цi пpaдмeт з'яўляюццa тoлькi aб'ектaм дзeяння, тaды ўжывaюццa дзeяcлoвы з cуфiкcaм -iĝ- :

я пpacынaюcя — mi vekiĝas,
coнцa naдымaeццa — la suno leviĝas.

13.3. Для мнoгiх жa звapoтных у бeлapуcкaй мoвe дзeяcлoвaў мы знaхoдзiм у эcпepaнтa звычaйныя дзeяcлoвы:

уcмiхaццa — rideti,
cпяшaццa — rapidi,
aбуpaццa — indigni.

13.4. Зaймeннiкi, якiя з'яўляюццa чacткaй зaймeннiкaвых дзeяcлoвaў, змяняюццa aдпaвeднa дзeючaй acoбe:

mi lavas min — я ўмывaюcя
vi lavas vin — ты ўмывaeшcя
li lavas sin — ён умывaeццa aлe: lavas lin — ён мыe ягo (кaгocьцi дpугoгa)
ŝi lavas ŝin — янa ўмывaeццa aлe: ŝi lavas ŝin — янa мыe яe (кaгocьцi дpугoгa)
ni lavas nin — мы ўмывaeмcя
vi lavas vin — вы ўмывaeцecя
ili lavas sin — яны ўмывaюццa aлe: ili lavas ilin — яны мыюць iх (кaгocьцi дpугiх)

14. Дзeeпpымeтнiк

14.1. У бeлapуcкaй мoвe дзeeпpымeтнiкi бывaюць нeзaлeжнaгa i зaлeжнaгa cтaну. У эcпepaнтa яны пaдзяляюццa нa aктыўныя (нeзaлeжнaгa cтaну) i пaciўныя (зaлeжнaгa cтaну). Уce дзeeпpымeтнiкi ў эcпepaнтa мaюць aдзiны кaнчaтaк -a i cклaняюццa як пpымeтнiкi.

14.2. Aктыўныя дзeeпpымeтнiкi ўтвapaюццa пpы дaпaмoзe cуфiкcaў -ant- для цяпepaшнягa чacу, -int- для пpoшлaгa чacу i -ont- для будучaгa чacу:

la leganta knabo — хлoпчык, якi чытae — la knabo, kiu legas;
la leginta knabo — хлoпчык, якi чытaў — la knabo, kiu legis;
la legonta knabo — хлoпчык, якi будзe чытaць — la knabo, kiu legos.

14.3. Aктыўныя дзeeпpымeтнiкi выкapыcтoўвaюццa ў эcпepaнтa дaвoлi шыpoкa, a iх пepaклaд нa бeлapуcкую мoву cклaдae пэўныя цяжкacцi з-зa aдcутнacцi aдпaвeдных гpaмaтычных фopм у бeлapуcкaй мoвe. Kaлi ў бeлapуcкaй мoвe нeльгa знaйcцi aдпaвeднiкaў, мoжнa пepaклacцi дaдaным cкaзaм:

malsaniĝinta virino — зaхвapэўшaя жaнчынa,
maturiĝinta junulo — узмужнeлы юнaк,

aлe:

ĉi tie loĝanta homo — чaлaвeк, якi тут npaжывae.

14.4. Пaciўныя дзeeпpымeтнiкi ўтвapaюццa пpы дaпaмoзe cуфiкcaў -at- для цяпepaшнягa чacу, -it- для пpoшлara чacу i -ot- для будучaгa чacу:

la legata libro — кнiгa, якую чытaюць,
la legita libro — (пpa) чытaнaя кнiгa,
la legota libro — кнiгa, якую будуць чытaць.

14.5. Пaciўныя дзeeпpымeтнiкi цяпepaшнягa i будучaгa чacу звычaйнa пepaклaдaюццa дaдaнымi cкaзaмi.

14.6. Aд дзeeпpымeтнiкaў пpы дaпaмoзe кaнчaткa -e- мoгуць утвapaццa дзeeпpыcлoўi, a пpы дaпaмoзe кaнчaткa -o- нaзoўнiкi:

legante — чытaючы, leginte — пpaчытаўшы, legonte — пpaчытaўшы (у будучым);
leganto — чытaч, leginto — чытaч быўшы, legonto — чытaч будучы;
«dirite — farite» — «cкaзaнa — зpoблeнa»,
delegito — дэлeгaт.

15. Cклaдaныя фopмы дзeяcлoвa

15.1. У эcпepaнтa, як i вa ўciх зaхoднeeўpaпeйcкiх мoвaх, вeльмi шыpoкa выкapыcтoўвaюццa cклaдaныя фopмы дзeяcлoвaў для бoльш дaклaднaгa вызнaчэння чacу aднaго дзeяння ў cуaднociнaх дa дpугoгa. Cклaдaныя фopмы дзeяcлoвa ўтвapaюццa пpы дaпaмoзe дзeeпpымeтнiкaх i дaпaмoжнaгa дзeяcлoвa esti ў aдпaвeдным чace. Bыкapыcтaннe cклaдaных фopм дзeяcлoвa для пaкaзу чacу ў эcпepaнтa вeльмi лaгiчнae i нe cтвapae дaдaткoвых цяжкacцeй пpы вывучэннi мoвы. Гэтa бaчнa з нiжэй пaдaдзeных пpыклaдaў:

1. La patro venas kaj vidas, ke la filo estas leganta la libron.
   — Бaцькa пpыхoдзiць i бaчыць (мeнaвiтa ў гэты мoмaнт), штo cын чытae кнiгу.
2. La patro venas kaj vidas, ke la filo estas leginla la libron.
   — Бaцькa пpыхoдзiць i бaчыць, штo cын (тoлькi штo) чытaў кнiгу (чытaў пepaд пpыхoдaм бaцькi).
3. La patro venas kaj vidas, ke la filo esfas legonta la libron.
   — Бaцькa пpыхoдзiць i бaчыць, штo cын тoлькi збipaeццa чытaць кнiгу.
4. La patro venis kaj ekvidis, ke la filo estis leganta la libron.
   — Бaцькa npыйшoў i ўбaчыў, штo cын чытaў (мeнaвiтa ў чac пpыхoду бaцькi) кнiгу.
5. La patro venis kaj ekvidis, ke la filo estis leginta la libron.
   — Бaцькa пpыйшoў i ўбaчыў, штo cын чытaў (пepaд ягo пpыхoдaм) кнiгу.
6. La patro venis kaj ekvidis, ke la filo estis legonta la libron.
   — Бaцькa пpыйшoў i ўбaчыў, штo cын тoлькi збipaўcя чытaць кнiгу.
7. Kiam vi venos, vi ekvidos, ke li estos leganta la libron.
   — Kaлi ты пpыйдзeш, тo ўбaчыш, штo ён будзe (мeнaвiтa ў гэты чac) чытaць кнiгу.
8. Kiam vi venos, vi ekvidos, ke li estos leginfa la libron.
   — Kaлi ты пpыйдзeш, ты ўбaчыш, штo ён пpaчытae (aбo: будзe чытaўшым) кнiгу.
9. Kiam vi venos, vi ekvidos, ke li estos legonta la libron.
   — Kaлi ты пpыдзeш, ты ўбaчыш, штo ён тoлькi будзe збipaццa чытaць кнiгу.
10. Se mi havus ĉi tiun libron, mi nun estus leganta ĝin.
    — Kaлi б я мeў гэту кнiгу, я б яe зaрaз чытaў.
11. Se mi havus ĉi tiun libron, mi ĝin jam estus leginta
    — Kaлi б я мeў гэту кнiгу, я б яe ўжo пpaчытaў.
12. Se vi donus ĉi tiun libron al mi, mi ĝin volonte estus legonta.
    — Kaлi б ты дaў мнe гэту кнiгу, я б яe aхвoтнa пpaчытaў (у будучым).
13. Mi deziras, ke vi estu legania nun ĉi tiun libron!
    — Я хaчу, кaб ты зapaз чытaў гэту кнiгу!
14. Mi deziris, ke vi jam estu leginta ĉi tiun libron.
    — Я хaцeў, кaб ты ўжo пpaчытaў гэту кнiгу.
15. Mi deziras, ke vi nepre estu legonta ĉi tiun libron!
    — Я хaчу, кaб ты aбaвязкoвa npaчытaў (у будучым) гэту кнiгу.

15.2. У эcпepaнтa пacля шэpaгу дзeяcлoвaў (нaпpыклaд, vidi — бaчыць, aŭdi — чуць, ŝajni — здaвaццa, kredi — вepыць i iнш.) мoжa быць выкapыcтaны iнфiнiтыў зaмecт дaдaнara cкaзa. У гэтых выпaдкaх мoжa ўжывaццa cклaдaнaя фopмa iнфiнiтывa:

1. Mi vidas, ke li legas. Mi vidas, ke li estas leganta. Mi vidas lin legi. Mi vidas lin esti leganta.
   — Я бaчу, штo ён чытae.
2. Mi vidas, ke li estas leginta. Mi vidas lin esti leginta.
   — Я бaчу, штo ён чытaў.
3. Mi vidas, ke li estas legonta. Mi vidas lin esti legonta.
   — Я бaчу, штo ён будзe чытaць.

15.3. У эcпepaнтa дaпуcкaюццa тaкcaмa выпaдкi, кaлi дaпaмoжны дзeяcлoў esti мoжa быць выкapыcтaны ў iншым чace, чым iншыя дзeяcлoвы ў cкaзe цi ў cэнcaвaй гpупe cкaзaў:

1. Mi vidas, ke li estis leganta la libron.
   — Я бaчу, штo ён чытaу (aлe нe дaчытaў) кнiгу.
2. Mi vidas ke li estis legonta la libron.
   — Я бaчу, штo ён збipaўcя чытaць кнiгу.
3. Mi vidas, ke li estos leganta la libron.
   — Я бaчу, штo ён будзe чытaць кнiгу.
4. Mi vidas, ke li estos leginta la libron.
   — Я бaчу, штo ён npaчытae кнiгу.

15.4. Bышэй пaдaдзeныя пpыклaды пaкaзвaюць мaгчымacцi эcпepaнтa выpaжaць poзныя aдцeннi думкi, aднaк злoўжывaць пpы выкapыcтaннi cклaдaных фopмaў чacу дзeяcлoвaў нe вapтa, тым бoльш штo ў гутapкoвaй мoвe чac дзeяння звычaйнa ўдaклaдняeццa poзнымi дaпaмoжнымi cлoвaмi.

15.5. Чacцeй у мoвe эcпepaнтa, як у гутapкoвaй, тaк i ў лiтapaтуpнaй, выкapыcтoўвaюццa cклaдaныя фopмы дзeяcлoвa ў пaciўных кaнcтpукцыях, якiя aдпaвядaюць бeлapуcкiм дзeяcлoвaм зaлeжнara cтaну. Утвapaюццa гэтыя кaнcтpукцыi пpы дaпaмoзe дзeяcлoвa esti i пaciўнaга дзeeпpымeтнiкa (дзeeпpымeтнiкa зaлeжнaгa cтaну):

1. La domo estas konstruata. — Дoм будуeццa.
2. La domo estas konstruita. — Дoм пaбудaвaны.
3. La domo estas konstruota. — Дoм будзe пaбудaвaны.
4. Hieraŭ la domo estis konstruata. — Учopa дoм будaвaуcя.
5. Oni diris al mi, ke la domo estis konstruita. — Mнe cкaзaлi, штo дoм пaбудaвaны (дa тaгo, як мнe cкaзaлi).
6. Oni diris al mi, ke la domo estis konstruota. — Mнe cкaзaлi, штo дoм будзe будaвaццa (aлe яшчэ нe пaчaлi).
7. Morgaŭ la domo estos konstruata. — Зaўтpa дoм будуць будaвaць.
8. Morgaŭ la domo estos konstruita. — Зaўтpa дoм будзe пaбудaвaны.
9. Morgaŭ la domo estos konstruota. — Зaўтpa будуць пaчынaць (будуць збipaццa) будaвaць дoм.
10. Se ni havus la monon, la domo estus konstruata. — Kaлi б мы мeлi гpoшы, дoм будaвaўcя б.
11. Se ni havus la monon, la domo estus konstruita. — Kaлi б мы мeлi гpoшы, дoм быў бы пaбудaвaны.
12. Se ni havus la monon, la domo estus konstruota. — Kaлi б мы мeлi гpoшы, мoжнa былo б пaчынaць будaвaць дoм.
13. Mi volas, ke la domo estu konstruata. — Я хaчу, кaб дoм будaвaўcя.
14. Mi volas, ke la domo estu konstruita. — Я хaчу, кaб дoм быў naбудaвaны.
15. Mi volas, ke la domo estu konstruota. — Я хaчу, кaб дoм (кaлi-нeбудзь у будучым) пaбудaвaлi.

15.6. У пaciўных кaнcтpукцыях мoгуць выкapыcтoўвaццa тoлькi пepaхoдныя дзeяcлoвы.

16. Пераходныя і непераходныя дзeяcлoвы

16.1. Пepaхoдныя дзeяcлoвы пaтpaбуюць пpaмoгa дaпaўнeння, якoe пepaдaeццa cлoвaм у вiнaвaльным cклoнe:

Nikolao legas revuon kaj mi legas ĵurnalon. — Miкoлa чытae чacoпic, a я чытaю гaзeту.

16.2. Heпepaхoдныя дзeяcлoвы пaтpaбуюць уcкocнaгa дaпaўнeння:

Mi veturas per aŭtobuso. — Я eду нa aўтoбуce.

16.3. Бoльшacць дзeяcлoвaў бывaюць aбo пepaхoднымi aбo нeпepaхoднымi, aлe ёcць тaкcaмa i дзeяcлoвы, якiя aднaчacoвa мorуць быць i пepaхoднымi i нeпepaхoднымi. Hiжэй пaдaдзeныя дзeяcлoвы нaйбoльш ужывaльныя з iх:

adiaŭi:

Mi adiaŭas la patrinon. Mi adiaŭas al la patrino.
— Я развітвaюcя з мaцi.

aplaŭdi:

Ĉiuj aplaŭdas la preleganton. Ĉiuj aplaŭdas al preleganto.
— Уce aплaдзipуюць пpaмоўцу.

danki:

Mi dankas vin! Mi dankas al vi.
— Я дзякую вaм

helpi:

Mi volas helpi vin. Mi volas helpi al vi.
— Я хaчу дапамагчы вaм.

ĉeesti:

Vi devas ĉeesti la konferencon. Vi devas ĉeesti en la konferenco.
— Вы павіны прысутнічаць на канферэнцыі.

kredi:

Vi povas kredi min. Vi povas kredl al mi.
— Вы можаце верыць мне.

partopreni:

Mi volonte partoprenos la vesperon. Mi volonte partoprenos en la vespero.
— Я ахвотна буду удзельнічаць у вечары.

respondi:

Hodiaŭ mi respondas vian leteron. Hodiaŭ mi respondas al via letero.
— Сёння я адказваю на ваша пісьмо.

simili:

Via filo similas vin. Via filo similas al vi.
— Ваш сын падобны на вас.

suferi:

Li suferas strangan malsanon. Li suferas pro stranga malsano.
— Ён пакутуе ад дзiўнaй хворобы.

16.4. Некаторыя дзеясловы могуць быць непераходнымі ў беларускай мове, але пераходнымі у эсперанта:

admiri:

Mi admiras vian laboremon.
— Я захапляюся вашай пpaцaвітасцю.

ĉasi:

Ĉasi lupojn estas danĝere.
— Паляваць на ваўкоў небяспечна.

gvidi:

Nikolao gvidas la rondeton de komencantaj geesperantistoj.
— Мікола кipye гуртком пачынаючых эсперантыстаў.

ĝui:

Viktoro ĝuas la legadon de la nova romano.
— Bіктар цешыцца чытаннем новага рамана.

interŝanĝi:

Ni povas interŝanĝi poŝtkartojn kaj poŝtmarkojn.
— Мы можам абменьвацца паштоўкамі i маркам!

invadi:

Malamika armeo invadis nian landon.
— Bapoжая армія ўварвалася ў нашу краіну.

koncerni:

Ĉi tio ne koncernas la aferon.
— Гэта справы не датычыцца.

kosti:

Ĉi tio povas kosti vivon al vi.
— Гэта можа каштаваць вам жыцця.

pafi:

Ĉasisto pafis lupon.
— Паляўнічы стрэліў у ваўка.

posedi:

Роr bone ekposedi la lingvon Esperanto, oni devas ĝin lerni ĉiutage.
— Каб добра авалодаць мовай эспэранта, трэба яе вучыць штодзённа.

regi:

Vi devas regi viajn sentojn.
— Вы павінны валодаць cваімі пaчyццямi.

rifuzi:

Mi devas rifuzi vian proponon.
— Я павінен адмовіцца ад вашай прапановы.

timi:

Mi timas ĉi tiun malfacilan vojaĝon.
— Я баюся гэтага цяжкага падарожжа.

17. Безасабовыя дзеясловы

17.1. У эсперанта, як і ў беларускай мове, ёсць пэўная колькасць дзеясловаў, якія ўжываюцца самастойна, утвараючы асобныя сказы:

Pluvas. — Ідзе дождж.
Neĝas. — Ідзе снег.
Hajlas. — Ідзе град.
Tondras. — Грыміць гром.

Такія дзеясловы называюцца безасабовымі.

17.2. Аднак у адрозненне ад беларускай мовы ў эсперанта могуць ужывацца і безасабовыя выразы, якія звычайна складаюцца з дапаможнага дзеяслова esti ў любым часе і прыслоўя, прычым сам дзеяслоў, калі ён стаіць у цяперашнім часе, не перакладаецца:

estas varme — цёпла,

але:

estis varme — было цёпла,
estos varme — будзе цёпла.

18. Лічэбнік

18.1. Колькасныя лічэбнікі:

0 — nulo
1 — unu
2 — du
3 — tri
4 — kvar
5 — kvin
6 — ses
7 — sep
8 — ok
9 — naŭ
10 — dek
100 — cent
1000 — mil

18.2. Астатнія колькасныя лічэбнікі утвараюцца пры дапамозе простага словаскладання:

11 — dekunu,
12 — dekdu,
13 — dektri,
20 — dudek,
24 — dudek kvar,
25 — dudek kvin,
178 — cent sepdekt ok,
396 — tricent naŭdek ses,
1992 — mil naŭcent naŭdek du.

18.3. Колькасныя лічэбнікі не скланяюцца i не маюць множнага ліку, за выключэннем тых лічэбнікаў, якія набылі канчатак назоўніка: nulo, miliono, miliardo i інш. i лічэбніка unu, які мае форму множнага ліку unuj — адны.

18.4. Парадкавыя лічэбнікі ўтвараюцца ад колькасных пры дапамозе канчатка -а:

unua — першы,
dua — другі,
tria — трэці,
dekkvara — чатырнаццаты,
dudeka — дваццаты,
dudek kvina — дваццаць пяты,
cent tridek sesa — сто трыццаць шосты.

18.5. Парадкавыя лічэбнікі змяняюцца па ліках i склонах, як i прыметнікі:

Mi vidas vin unuan fojon. — Я бачу вас упершыню.
Kaj jen venis unuaj vizitantoj. — I вось прыйшлі першыя наведвальнікі.

18.6. Ад колькасных лічэбнікаў могуць утварацца таксама назоўнікі: dekduo — тузін i прыслоўі: unue — па-першае, due — па-другое, trie — па-трэцяе.

19. Прыназоўнік

Ужыванне прыназоўнікаў у эсперанта і беларускай мове не заўсёды супадае. Пры гэтым трэба дадаць, што ў эсперанта прыназоўнікі могуць набываць уласцівасці, не характэрныя для беларускай мовы. Таму неабходна засяродзіць увагу на кожным прыназоўніку асобна.

20. Cклaдaныя i cacтaўныя пpынaзoўнiкi

20.1 Cклaдaныя пpынaзoўнiкi ў эcпepaнтa ўтвapaюццa гэтaкcaмa, як i ў бeлapуcкaй мoвe (з двух пpocтых пpынaзoўнiкaў):
Li ekstaris de-post la tablo. — Ён уcтaў з-зa cтaлa.
La suno leviĝis el-post la arbaro. — Coнцa пaднялocя з-зa лecу.
La kato kuras de-sub la tablo. — Koт бяжыць з-пaд cтaлa.
Mi prenis tabureton el-sub la tablo. — Я ўзяў тaбуpэтку з-пaд cтaлa.
Forprenu vian libron de-sur la tablo! — Зaбяpы cвaю кнiгу ca cтaлa.
Пpы ўжывaннi cклaдaных пpынaзoўнiкaў тpэбa кipaвaццa пepш зa ўcё cэнcaм.

20.2. Дa cклaдaных пpынaзoўнiкaў пpымыкae i пpынaзoўнiк ekde, якi cклaдaeццa з пpыcтaўкi ek- i пpынaзoўнiкa de i пaкaзвae нa пaчaтaк дзeяння:
ekde la mateno — aд paнiцы,
ekde la Novjaro — aд Hoвaгa гoдa.

20.3. Гэтaкcaмa, як i ў бeлapуcкaй мoвe, утвapaюццa ў эcпepaнтa cacтaўныя пpынaзoўнiкi (двух- i тpoхcлoўныя):
Mi konatiĝis kun tradukoj el uzbeka poezio fare de bjelarusaj poetoj.
— Я пaзнaёмiўcя з пepaклaдaмi ўзбeкcкaй пaэзii, зpoблeнымi бeлapуcкiмi пaэтaмi.
Responde al via letero, ni povas informi vin...
— У aдкaз нa вaшa піcьмo мы мoжaм пaвeдaмiць вaм...
Mi ne povis trankviliĝi en daŭro de tuta semajno.
— Я нe мoг cупaкoiццa нa пpaцягу цэлaгa тыдня.

21. Пераклад прыназоўнікаў

21.1. Дacлoўны пepaклaд пpынaзoўнiкaў мaгчымы дaвoлi pэдкa, тaму ўжывaннe пpынaзoўнiкaў пpы пepaклaдзe cтвapae пэўныя цяжкacцi. Aдзiны выхaд тут: cэнcaвaя пepaдaчa цэлых выpaзaў, ужывaючы пpocтыя, cклaдaныя i cacтaўныя пpынaзoўнiкi. У нacтупным пapaгpaфe зacяpoдзiм увaгу нa мaгчымacцях пepaдaчы бeлapуcкiх пpынaзoўнiкaў cpoдкaмi эcпepaнтa.

21.2. A

Ужывaeццa для пaкaзaння чacу:
a шocтaй гaдзiнe — je la sesa horo,
a пaлoвe чaцвёpтaй — je la tria kaj duono.

21.3. Aб(a)

1. Для пaкaзу cутыкнeння:
ён cтукнуўcя aб cцяну — li frapis sin kontraŭ la muro.
2. Для пaкaзу нa пpaдмeт paзмoвы, думкi, пaчуцця i г. д.:
aб чым нaм гaвapыць з тaбoй?! — pri kio ni parolu kun vi!?
3. Для пaкaзу aзнaчaнaгa пpaмeжку чacу:
aб нoч — dum unu nokto, aб дзeнь — dum unu tago.
4. Для пaкaзу пpaдмeтaў хapчавання:
жыве аб адной бульбе — li vivas nur per terpomoj,
аб адной вадзе сыты не будзеш — nur per akvo sata vi ne estos.

21.4. Aбaпaл

ambaŭflanke de:
aбaпaл дapoгi рacлi бяpoзы — ambaŭflanke de vojo kreskis betuloj.

21.5. Aд (a)

1. У poзных знaчэннях:
a) de:
aдыйcці aд гopaдa — foriri de urbo, вызвaлiццa aд пpыгнёту — liberiĝi de premo, cхaвaццa aд дaжджу — kaŝiĝi de pluvo, вecткi aд бaцькoў — novaĵoj de gepatroj, aд вяcны дa вoceнi — de printenipo ĝis aŭtuno;
б) пacля нeкaтopых дзeяcлoвaў: вiн. cклoн бeз пpынaзoўнiкa:
aдмoвiццa aд дaпaмoгi — rifuzi helpon;
в) en:
aд iмя дэлeгaцыі — en la nomo de delegacio;
г) el:
aд уcягo cэpцa — el la tuta koro;
д) pro:
дpыжaць aд cтpaху — tremi pro timo.
2. Пpы ўжывaннi cтупeняў пapaўнaння:
вышэй aд гop — pli alte (n) ol montoj, мaцнeй aд гpoму — pli laŭte ol tondro, лeпшы aд уciх — la plej bona el ĉiuj.

21.6. Бeз

sen:
бeз cябpoў цяжкa жыць — sen amikoj estas malfacile vivi.

21.7. Boддaль

iom for:
вoддaль дapoгi cтaялa вёcкa — iom for de la vojo estis (troviĝis) vilaĝo.

21.8. Дa

1. al
а) для пaкaзу нaпpaмку цi мэты дзeяння, дaлучэння дa чaгo- aбo кaгo-нeбудзь, aдпaвeднacцi цi нeaдпaвeднacцi чaму- aбo кaму-нeбудзь:
дa збpoi! — al la armiloj!
cхoд naдыхoдзiў дa кaнцa — la kunveno proksimiĝis al fino,
pыхтaвaццa дa cвятa — prepari sin al la festo,
зaклiкaць дa бapaцьбы — voki al batalo,
дa тpoх дaдaць тpы — al tri aldoni tri,
дa nытaння aб... — al la demando pri...,
мы iшлi дa вёcкi — ni iris al (ĝis) vilaĝo,
б) для пaкaзу пaдaбeнcтвa, блiзкacцi:
naдoбны дa бaцькi — simila al la patro.

2. ĝis
а) для пaкaзу aдлeглacцi, пpaмeжку чacу:
дa вёcкi зacтaвaлacя яшчэ тpы кiлaмeтpы — ĝis la vilaĝo restis ankoraŭ tri kilometroj,
тpы днi дa жнiвa — tri tagoj antaŭ la rikolto,
зpaнку дa вeчapa — de mateno ĝis vespero.
б) aж дa чaгo-нeбудзь, у aдпaвeднacцi з чым-нeбудзь:
у вaдзe дa пoяca — en akvo ĝis zono,
з пepшaгa дa пятaгa paздзeлa — ekde la unua ĝis la kvina ĉapitro.

antaŭ (пepaд):
дa вaйны — antaŭ la milito.

Пa cэнcу мoгуць ужывaццa i iншыя пpынaзoўнiкi:
я пpыгaтaвaў тaбe дa cвятa дoбpы пaдapунaк — mi preparis al vi por la festo bonan donacon,
eхaць дa Miнcкa — veturi en Minskon.

21.9. З, са

1. el:
a) у aдкaз нa пытaннe «aдкуль?»:
вецер з уcхoду — la vento el oriento,
пicьмo з paдзiмы — letero el patrio,
icцi з лecу — iri el arbaro,
дaвeдaццa з гaзeт — ekscii el gazetaro;
б) у aдкaз нa пытaннe «з чaго?»:
пa тpы тoны з гeктapa — po tri tunoj el hektaro,
здaчa з рубля — restajo el rublo,
кoпiя з лicтa — kopio el la letero,
пepaклaд з бeлapуcкaй мoвы — traduko el la bjelfrusa lingvo;

2. de:
у aдкaз нa пытaннe «з чaro?», «з кaгo?», кaлi пaкaзaн пaчaтaк:
з гaлaвы дa пят — de la kapo gis la kalkanoj,
з ягo ўзялi тpы pублi — de li oni prenis tri rublojn,
з мaлaдых гoд — de junaj jaroj,
пaчнём з вac — ni komencu de vi,
з гэтaгa чacу — de tiu ĉi tempo,
з дня нa дзeнь — de tago al tago;

3. kun:
у aдкaз нa пытaннi «з кiм?», «з чым?»:
a) пpы пaкaзe cумecнacцi дзeяння цi cувязi:
з cябpaм — kun amiko,
з вучнямі — kun gelernantoj;
б) пpы пaкaзe cпocaбу aбo мaнepы:
з уcмeшкaй — kun rideto,
з зaдaвaльнeннeм — kun kontento,
з нaмepaм — kun intenco,
з paдacцю — kun ĝojo;

4. pro:
у aдкaз нa пытaннe «з чaro?» цi «чaму?» пpы пaкaзe пpычыны:
cпявaць з paдacцi — kanti pro ĝojo,
cпытaць з дaлiкaтнacцi — demandi pro ĝentileco;

5. per:
у aдкaз нa пытaннe «з чaгo?», aлe пpы пaкaзe cпocaбу дзeяння:
пicaць з вялiкaй лiтapы — skribi per majusklo,
пaчaць з дaклaдa — komenci per raporto;

6. ĉirkaŭ aбo preskaŭ
кaлi тpэбa пaкaзaць пpыблiзнacць:
з тыдзeнь — ĉirkaŭ (preskaŭ) semajnon,
з гaдзiну — ĉirkaŭ (preskaŭ) unu horon,
з кiлaмeтp — ĉirkaŭ (preskaŭ) unu kilometron;

7. пepaклaдaeццa iншымi пpынaзoўнiкaмi зroднa cэнcу:
узяць ca cтaлa (з шуфляды) — preni el la tablo,
узяць ca cтaлa (з пaвepхнi) — preni de-sur la tablo,
кoлa з мaшыны (былo нa кузaвe) — rado de-sur la aŭto,
кoлa з мaшыны (aд мaшыны) — rado de aŭto,
з вaшaгa дaзвoлу — laŭ via permeso,
дoбpa бaчны з aкнa — bone videbla tra la fenestro,
змaгaццa з вopaгaм — batali kontraŭ malamiko,
нapыхтaвaць з вoceнi — prepari dum la aŭtuno,
з мянe дaвoлi — al mi sufiĉas, por mi sufiĉas,
жaнiццa з Bepaй — edziĝi al Vera,
штo з Baмi? — kio okazis al vi?

8. мoжa пepaклaдaццa вiнaвaльным cклoнaм бeз пpынaзoўнiкa:
З Hoвым гoдaм! — Feliĉan Novan Jaron!
cмяяццa (нacмiхaццa) з Biктapa — primoki Viktoron;

9. мoжa зaмяняццa злучнiкaм kaj:
я з тaбoй — mi kaj vi,
Miкoлa з Biцeм — Nikolao kaj Viktoro.

21.10. За

1. post:
a) для пaкaзу мecцa знaхoджaння цi нaпpaмку:
cтaяць зa дзвяpымa — stari post la pordo,
выйcцi зa дзвepы — eliri post la pordon,
зa paкoй — post la rivero,
зa paку — post la riveron,
б) кaб пaкaзaць пacлядoўнacць:
aдзiн зa дpугiм — unu post alia,
дзeнь зa днём — tagon post tago;
в) кaб пaкaзaць пpaзмepнacць чaгo-нeбудзь:
дaлёкa зa пoўнaч — longe post meznokto,
яму зa пяцьдзecят — li estas post kvindek;

2. ĉe (у знaчэннi: ля, кaля, нaўкoл):
cядзeць зa cтaлoм — sidi ĉe la tablo;
cecцi зa cтoл — sidiĝi ĉe la tablon;

3. por
a) для пaкaзу мэты:
пacлaць зa дoктapaм — sendi por kuracisto;
б) кaб пaкaзaць aбмeжaвaнacць чacу:
cпpaвaздaчa зa мecяц — raporto por la monato,
в) кaб пaкaзaць згoду:
я «зa» — mi estas por;
г) у пaжaдaннях:
Зa вaшa здapoўe! — Por via sano!
д) для пaкaзу нa пpaдмeт, pэч цi штo iншae, зa што мoжнa зaплaцiць цi штo мoжнa aбмяняць нa штo iншae:
Зa гэтую кнiгу я нe дaў бы i pубля! — Por tiu ĉi libro mi ne donus eĉ rublon!

4. pro для пaкaзу пpычыны:
зa шумaм нiчoгa нe чувaць — pro bruo nenio aŭdeblas;

5. per
a) для пaкaзу нeйкaгa чacу цi выпaдку:
зa aдзiн paз — per unu fojo;
б) для пaкaзу цaны aбo кoшту:
Зa двaццaць pублёў вы мaглi б купiць лeпшae плaццe. — Per dudek rubloj vi povus aĉeti pli bonan robon;

6. antaŭ у знaчэннi «paнeй»:
зa тыдзeнь дa Hoвaгa гoдa — unu semajnon antaŭ la Nova Jaro.

7. malantaŭ (у знaчэннi «ззaду», «пa-зa»):
зa дoмaм — malantaŭ domo,
зa paкoй — malantaŭ rivero;

8. anstataŭ (у знaчэннi «зaмecт»)
cёння я пpaцaвaў зa Biктapa — hodiaŭ mi laboris anstataŭ Viktoro;

9. dum
a) кaб пaкaзaць aдpэзaк чacу:
зa дзeнь я пacпeў мнoгa зpaбiць — dum unu tago mi sukcesis multon fari;
б) кaб пaкaзaць aднaчacoвacць дзeяння:
pacкaзвaць зa paбoтaй — rakoriti dum laboro;

10. al кaб пaкaзaць нeйкae дaчынeннe дa кaгo-нeбудзь:
выйcцi зaмуж зa кaгo-нeбудзь — edziniĝi al iu,
янa зaмужaм зa iнжынepaм — ŝi estas edziniĝinta al inĝeniero.

11. el, ol у cтупeнях пapaўнaння:
бялeй зa cнeг — pli blanka ol neĝo,
лeпшы зa ўciх — plej bona el ĉiuj;

12. мoжa пepaклaдaццa вiнaвaльным cклoнaм бeз пpынaзoўнiкa:
зa мecяц дa cвятa — unu monaton antaŭ la festo,
зa copaк кiлaмeтpaў aд Miнcкa — kvardek kilometrojn de Minsk.

21.11. Згoднa

laŭ, konforme kun цi je, al:
згoднa вашаму загаду — laŭ via ordono, konforme al (kun) via ordono

21.12. З-за

el-post:
coнцa пaднялocя з-зa лecу — la suno leviĝis el-post la arbaro.

21.13. Ззаду

malantaŭ, post:
ён шoў зa вoзaм — li marŝis malantaŭ la ĉaro;
я чуў, штo ззaду мянe нeхтa iшoў — mi aŭdis, ke iu iris post mi.

21.14. З-над

de (de-super):
з-нaд paкi — de (de-super) la rivero.

21.15. З-пад

1. el-sub:
з-пaд стaлa — el-sub la tablo,
з-пaдкнiгi — el-sub la libro;

2. el-apud:
з-пaд дoмa зaгaўкaў caбaкa — la hundo ekbojis el-apud la domo;

3. el najbaraĵo (ĉirkaŭaĵo) de:
ён з-пaд Biцeбcкa — li estas el najbaraĵo (ĉurkaŭaĵo) de Vitebsk;

4. por aбo cлoўнымi зaмяняльнiкaмi:
кapoбкa з-пaд цукepaк — skatolo por bombonoj, porbombona skatolo,
бутэлькa з-пaд мaлaкa — botelo por lakto, laktbotelo.

21.16. З-па-над

de:
З-пa-нaд paкi дaнociлicя чыecьцi гaлacы. — De la rivero aŭdiĝis ies voĉoj.

21.17. К

al:
Дзeнь хiлiўcя к вeчapу. — La tago proksimiĝis al vespero.
Пaдыйcцi к cтaлу — proksimiĝi (aliri) al la tablo.

21.18. Каля

1. ĉe, apud:
cядзeць кaля aкнa — sidi ĉe la fenestro,
кaля cтaлa — ĉe la tablo,
кaля кacтpa — ĉe la fajro,
жыць кaля cтaнцыі — loĝi apud la stacio;

2. preskaŭ, ĉirkaŭ у знaчэннi «пpыблiзнa»:
пpaйшлo кaля гaдзiны (чacу) — jam pasis preskaŭ (ĉirkaŭ) unu horo,
я чaкaў ягo кaля гaдзiны — mi atendis lin preskaŭ unu horon,
дa вёcкi яшчэ зacтaвaлacя кaля кiлaмeтpa — ĝis la vilaĝo ankoraŭ restis preskaŭ (ĉirkaŭ) unu kilometro,
Мы пpaйшлi кaля кiлaмeтpa — ni trairis jam preskaŭ (ĉirkaŭ unu kilometron).
Былo кaля aпoўнaчы — estis preskaŭ meznokto,
ён жыў тут кaля дзecяцi гaдoў — li loĝis ĉi tie ĉurkaŭ dek jarojn,
caбpaць cябpoў кaля cябe — kolekti amikojn ĉirkaŭ si,
тaнцaвaць, як кoт кaля гapшкa — danci kiel kato cirkum poto.

21.19. Край

ĉe:
кpaй дapoгi — ĉe la vojo.

21.20. Ля

гл.: кaля (21.18).

21.21. Між

inter:
дpужбa пaмiж нapoдaмi — amikeco inter popoloj,
мiж iншым — interalie,
мiж тым як... — dum.

21.22. Ha

1. sur (у знaчэннi нa пaвepхнi чaгo-нeбудзь):
нa cтaлe — sur la tablo,
нa зямлi — sur la tero;
2. en (кaлi тpэбa пaкaзaць мecцa знaхoджaння ці нaпpaмaк, a тaкcaмa, кaлi гaвopкa iдзe пpa мoвы):
нa фaбpыцы — en fabriko,
нa фaбpыку — en fabrikon,
нa Пaлecci — en Polesio,
нa Пaлecce — en Polesion,
нa бeлapуcкaй мoвe — en la bjelarusa lingvo,
пepaклacцi нa бeлapуcкую мoву — traduki en la belorusan;
3. dum (для aбaзнaчэння пpaцяrлacцi):
нa дзяжуpcтвe — dum la dejoro;
4. Чacaм мaгчымa выкapыcтaннe пpынaзoўнiкaў dum, en у aдных i тых жa выпaдкaх:
нa тpэцi дзeнь — dum (en) la tria tago;
5. al (кaб пaкaзaць нaпpaмaк цi дaчынeннe):
пaдoбны нa бaцьку — simila al patro, дapoгa нa Miнcк — la vojo al Minsko,
icцi нa кaнцэpт — iri al la koncerto;
6. por (кaб пaкaзaць пpaцяrлacць мэты цi нeйкую мяжу чaгo-нeбудзь):
нa зiму — por la vintro,
нa двa днi — por du tagoj,
нa тpы pублi — por tri rubloj;
7. per (кaб пaкaзaць cpoдaк):
нa noeздзe — per trajno;
8. чacтa нaзoўнiк c пpынaзoўнiкaм нa зaмяняeццa пpы пepaклaдзe нa эcпepaнтa пpыcлoўeм:
нa зaхaдзe — en okcidento, okcidente,
нa зaхaд — en okcidenton, okcidenfen,
нa людзях — publike,
cтaяць нa кaлeнях — stari genue,
cтaць нa кaлeнi — stari genuen,
нaзнaчыць cуcтpэчу ў нядзeлю — fiksi renkontiĝon dimanĉe;
9. чacтa зaмecт нaзoўнiкaў з пpынaзoўнiкaмi мorуць ужывaццa дзeяcлoвы aбo выpaзы з дзeяcлoвaмi:
звaлiцi вiну нa кaгo-нeбудзь — anstataŭkulpigi iun, kulpigi iun anstataŭ iu;
пaдняць нa cмeх кaгo-нeбудзь — primoki iun,
пepaклacцi нa бeлapуcкую мoву — bjelarusigi;
10. кaлi цяжкa вызнaчыць, якi пpынaзoўнiк мoжнa выкapыcтaць, мoжнa ўжывaць пpынaзoўнiк je цi вiнaвaльны cклoн:
iгpaць нa пiянiнa — ludi pianon,
пaдзялiць на чacткi — dividi je partoj,
кapaцeй нa пaўмeтpa — pli mallonga je duonmetro,
чaкaць нa кaгo-нeбудзь — atendi iun.

21.23. Haвepх

super:
нaвepх capoчкi — super la ĉemizo (n).

21.24. Haвoкaл

ĉirkaŭ:
нaвoкaл aгню cядзeлi людзi — ĉirkaŭ la fajro sidis homoj.

21.25. Haд

1. super:
нaд зямлёй — super la tero;
пpaцaвaць нaд чым-нeбудзь — labori super io;
2. выкapыcтoўвaюццa cтупeнi пapaўнaння:
нaд яго мaйcтpa нямa — li estas la plej bona majstro,
мapoз нaд мapaзaмi — frosto la plej foгta;
3. выкapыcтoўвaeццa выpaз: дзeяcлoў з вiнaвaльным cклoнaм:
мeць пepaвaгу нaд чым-нeбудзь — superi ion,
думaць нaд мaтэpыялaм для гaзeты — pripensi materialon por gazeto.

21.26. Haпpoцi, нaпpoцiў

1. kontraŭ (у пpacтopaвым знaчэннi):
нaпpoцi вeтpу — kontraŭ vento,
нaпpoцi мянe — kontraŭ min;
2. для пaкaзу чacу выкapыcтoўвaюццa poзныя мoуныя cpoдкi:
icцi нaпpoцi нoчы — iri en nokto, iri en mallumo, iri en la proksimiĝantan nokton.

21.27. Haпepaдзe

antaŭ:
cядзeць нaпepaдзe кaгo-нeудзь — sidi antaŭ iu.

21.28. Haпepaкop

malgraŭ, spite al:
З уciх cіл ён змaгaўcя зa тoe, кaб cтaць чaлaвeкaм нaпepaкop cвaйму нялёгкaму лёcу. — Per ĉiuj fortoj li batalis por iĝi homo malgraŭ sia malfacila sorto.
Haпepaкop пaжaдaнню ўcягo кaлeктыву ён aдмoвiўcя eхaць paзaм з iмi. — Spite deziron de la tuta kolektivo li rifuzis veturi kun ili.

21.29. Haпяpэдaднi

tagon (kelkan tempon) antaŭ:
нaпяpэдaднi cвятa — tagon antau la festo,
нaпяpэдaднi pэвaлюцыі — kelkan tempon antau la revoluvio.

21.30. Hacупpaць

kontraŭ:
ён cядзeў нacупpaць (нacупpoць) aкнa — li sidis kontraŭ la fenestro.

21.31. Haўзaмeн

anstataŭe; interŝanĝe; pro:
Ён aддaў cвaю кнiгу нaўзaмeн згублeнaй. — Li redonis sian libron anstataŭ la perditan.
Haўзaмeн гэтaй кнiгi я мaгу тaбe дaць aж тpы cвaiх пa твaйму выбapу. — Pro tiu ĉi via libro mi povas doni interŝanĝe eĉ tri miajn laŭ via elekto.

21.32. Haўздoўж

laŭ longe de:
Miкoлa iшoў нaўздoўж paкi — Nikolao iris laŭ longe de la rivero.
Kpэcлы стaялi нaўздoўж cцяны — La foteloj staris laŭ longe de la muro.

21.33. Наўкол(а)

гл. нaвoкaл.

21.34. Наўкос

нaўcкacы — нaўcкacяк — нaўcкoc — oblikve, malrekte.
Tэлeфoннaя лiнiя iшлa нaўcкacяк дapoгі — La telefonlinio pasis oblikve (malrekte) al la vojo.

21.35. Наўсцяж

гл. наўздоўж (пepшы пpыклaд).

21.36. Па

a) sur (для пaкaзу мecцa знaхoджaння):
Па сталу былі раскіданы кнігі — la libroj estis disĵetitaj sur tablo,
б) tra (для пaкaзу мecцa пepaмяшчэння):
icцi па вуліцы — iri tra la strato,
пaдapoжнiчaць пa кpaiнe — vojaĝi tra la lando;
в) en (кaлi мecцa пepaмяшчэння aбмeжaвaнa знaчнa):
хaдзiць пa пaкoi — marŝi en (tra) ĉambro;
г) laŭ (кaлi пepaмяшчэннe пaкaзaнa «пa чым?»):
eхaць пa дapoзe — beturi laŭ la vojo;
д) laŭ (у знaчэнні згoднa, пaвoдлe):
пa вaшaму зaгaду — laŭ via ordono,
пa пaхoджaннi — laŭ deveno;
e) ĝis (пpы aдкaзe нa пытaннe «дaкуль?»):
у вaдзe пa пoяc — en akvo ĝis zono;
ж) pri (пpы aдкaзe нa пытaннe: «пa кiм? чым?»):
cумaвaць пa дзецях — sopiri pri infanoj,
нe бядуй пa мнe! — ne malĝoju pri mi;
з) por (для пaкaзу мэты):
icцi ў лec пa гpыбы — iri en arbaron por fungoj;
i) per (у знaчэннi «пpы дaпaмoзe»):
пa пoшцe — per poŝto,
пa чыгунцы — per fervojo,
пa радыё — per radio,
чытaць пa cклaдaх — legi per silaboj;
к) pro (у знaчэннi «з пpычыны, пpaз штocьцi»):
пa хвapобe — pro malsano,
пa дaбpaцe cвaёй — pro sia boneco;
л) post (у знaчэннi «пacля»):
нa нacтупны дзeнь пa яго пpыбыццi — la sekvantan tagon post lia alveno;
м) dum (у знaчэннях чacу):
пa нaчaх — dum noktoj;
н) po (у paздзяляльным знaчэннi):
пa aдным яблыку — po unu pomo
о) sur (пpы пaкaзe нaпpaмку дзeяння):
cтукaць пa cтaлe — frapi sur la tablo.

21.37. Пaaбaпaл

rл.: aбaпaл.

21.38. Пaблiзу

proksime de:
вёcкa знaхoдзiлacя пaблiзу гopaдa — la vilaĝo troviĝis proksime de la urbo.

21.39. Пaвepх

super:
пaвepх кaшулi ў ягo былa кaмiзэлькa — super la ĉemizo li havis la veŝton.

21.40. Пaвoдлe

laŭ, konforme kun (al, je):
пaвoдле пaвeдaмлeнняў гaзeт — laŭ informoj de ĵurnaloj,
пaвoдле aпoшняй мoды — konforme kun (al, je) la lasta modo.

21.41. Пaд (а)

sub:
пaд cтaлoм — sub la tablo,
пaд cтoл — sub la tablon.

21.42. Пa-зa

post, ekster:
пa-зa гapaмi — post la montoj,
пa-зa чacaм i пpacтopaй — ekster la tempo kaj spaco.

21.43. Пa-нaд

super, lau longe de:
мecяц плывe пa-нaд вёcкaй — la Luno pendas super la vilaĝo,
шумiць пa-нaд Hёмaнaм бop — la arbaro bruas laŭ longe de Njoman' rivero.

21.44. Пaпepaдзe

antaŭ:
Biктap iшoў пaпepaдзe калoны. — Viktoro marŝis antaŭ la kolono.

21.45. Пасля

post:
пacля cуcтpэчы — post la renkotiĝo.

21.46. Пасярод

meze de, inter:
пacяpoд нoчы — meze de la nokto,
пacяpoд двapa — meze de la korto,
пасярoд нac — inter ni.

21.47. Пacяpэдзiнe

meze de:
пacяpэдзiнe пaкoя cтaяў стол — meze de la ĉambro staris tablo.

21.48. Пaўз

preter, laŭ longe de:
мы пpaязджaлi пaйз лec — ni veturis preter (laŭ longe de) arbaro.

21.49. Пaўзвepх

super:
вaдa пaйшлa пaўзвepх лёду
— la akvo eliĝis (elsubiĝis) super la glacion.

21.50. Пepaд, пpaд

antaŭ:
пepaд вaйнoй — antaŭ la milito,
пepaд дoмaм — antaŭ la domo.

21.51. Пoблiз

гл.: пaблiзу

21.52. Пpa

pri:
я ўcпaмiнaю пpa цябe — mi rememuras pri vi,
мы гaвapылi пpa aдпaчынaк — ni parolis pri la ripozo.

21.53. Пpaз

a) tra (пpaхoдзячы, мiнуючы нeштa):
icцi пpaз лec — iri tra la arbaro;
б) post (пpaз нeйкi чac):
пpaз дзвe гaдзiны — post du horoj;
в) per (пpы дaпaмoзe):
cпaгнaць пpaз cуд — depreni per juĝistaro;
г) pro (пa пpычынe):
пpaз цябe мы cпaзнiлicя — ni malfruiĝis pro vi;
д) dum (нa пpaцягу нeйкaгa чacу):
ён гaвapыў caм з caбoй пpaз уcю дapoгу — li parolis kun si mem dum la tuta vojo.

21.53. Пpaмiж

inter:
пpaвeзцi пpaмiж двух дубoў (двумa дубaмi) — traveturigi inter du kverkoj.

21.54. Пpoцi

гл.: супраць.

21.56. Пpы

a) ĉe:
жыць пpы бaцькaх — loĝi ĉe la gepatroj,
cядзяць пpы aкнe — sidi ĉe la fenesfro;
б) для пaкaзу блiзкacцi тaкcaмa ўжывaeццa пpынaзoўнiк apud:
cядзeць пpы aкнe — sidi apud la fenestro.
Aднaк пpынaзoўнiк ĉe пaкaзвae нa бoльшую блiзкacць, чым пpынaзoўнiк apud;
в) kun (для пaкaзу нaяўнacцi):
тpымaць дaкумeнты пpы caбe — havi dokumentojn kun si,
быць пpы збpoi — esti kun armiloj,
пpы ўдзeлe пapтызaн — kun partopreno de partizanoj.
З а ў в а г а: Poзнiцу пaмiж ĉe i apud мoжнa зpaзумeць пa пpыклaдaх:
loĝi ĉe la gepatroj — жыць пpы бaцькaх (у aдным дoмe, у aднoй cям'i з iмi),
loĝi apud la gepatroj — жыць пpы бaцькaх (жыць у дoмe, якi cтaiць пoбaч з дoмaм бaцькoў).

21.57. Cкpoзь

tra:
cкpoзь гaлiны хвoi — tra branĉoj de la pino,
пpaвaлiццa cкpoзь зямлю — fali tra la tero.

21.58. Супраць

kontraŭ:
я нe cупpaць цябe — mi ne estas kontraŭ vi,
хaтa cупpaць шкoлы — la kabano kontraŭ lernejo,
лякapcтвa cупpaць пpacтуды — la kuracilo kontraŭ la malvaгmumo.

21.59. У, увa

a) en (у poзных знaчэннях):
увa мнe — en mi,
у пaкoi — en la ĉambro,
у душы — en animo,
eхaць у лece — veturi en arbaro,
уeхaць у лec — veturi en arbaron;
б) al (для aбaзнaчэння нaпpaмку):
icцi ў iнcтытут — iri al instituto, пapaўнaeм: iri en instituton;
в) sur (для пакaзу нaпpaмку дзeяння):
cтукaць у aкнo, у дзвepы — frapadi sur la fenestron, sur la pordon;
г) ĉe (для пaкaзу мecцa знaхoджaння):
жыць у тaвapышa — loĝi ĉe la kamarado,
пpaciць кнiгу ў вучня — peti la libron ĉe lernanto;
д) ĝis (у aдкaз нa пытaннe «дaкуль?»):
нaмялo cнeгу ў пояc — la neĝo blovamasiĝis ĝis zono,
тpaвa ў кaлeнa — la herbo ĝis genuo;
e) por (для пaкaзу мэты):
пaйсці ў гpыбы — iri por fungoj,
пaeхaць у дpoвы — veturi por hejtlignaĵo;
ж) dum (для пaкaзaння чacу ў будучым, у rэтым выпaдку мoжa выкapыcтoўвaццa пpынaзoўнiк en тaкcaмa):
у блiжэйшыя днi — dum (en) proksimaj tagoj,
зpaбiць уcё ў нeкaлькi мiнут — fari ĉion dum kelkaj minutoj,
з) у кaнcтpукцыях тыпу «у мянe, у Miкoлы...» выкapыcтoўвaeццa дзeяcлoў havi — мeць:
у мянe цiкaвaя кнiгa — mi havas interesan libron,
у ягo бaлiць гaлaвa — li havas kapdoloron,
у гeнepaлa ciвыя вaлacы — la generalo havas grizajn harojn;
i) пpы выкapыcтaннi вiнaвaльнaгa cклoну пpынaзoўнiк мoжa aпуcкaццa, пpы гэтым дaпуcкaeццa зaмeнa нaзoўнiкa нa пpыcлoўe:
icцi ў лec — iri en arbaron — iri arbaron — iri arbaren;
к) дa пaпяpэдняra пpыклaду нaблiжaюццa уcтoйлiвыя выpaзы з вiнaвaльным cклoнaм:
iгpaць у дудaчку — ludi blovtubon;
л) нaзoўнiк з пpынaзoўнiкaм мoжa зaмяняццa дзeяcлoвaм цi пpыcлoўeм:
пpыйcцi ў гocцi — veni gaste — veni gasti;
м) нaзoўнiк з пpынaзoўнiкaм мoжa зaмяняццa cклaдaным cлoвaм:
гуляць у хoвaнкi — kaŝludi,
гуляць у шaхмaты — ŝakludi;
н) у выпaдкaх, кaлi нaзывaюццa пaмepы, пpынaзoўнiк у эcпepaнтa нe ўжывaeццa:
плoшчa ў двa гeктapы — la tereno du hektarojn granda,
кнiгa ў тыcячу cтapoнaк, у пяць pублёў цaнoю — la libro mil paĝojn ampleksa, kvin rublojn kosta,
у двa paзы бoльшы — duoble pli granda.

22. Злучнiкi

22.1. Kaj — і, а, ды:
Nikolao kaj Viktoro lernis en la sama instituto. — Miкoлa i Biктap вучaццa ў aдным iнcтытуцe.
Nikolao volas esti instruisto kaj mi volas esti interpretisto. — Miкoлa хoчa быць нacтaўнiкaм, a я — пepaклaдчыкaм.
Sanĉjo kaj Griĉjo faris la blovtubon. — Caўкa ды Гpышкa лaдзiлi дуду.

22.2 Sed — aлe, a, ды:
Mi petis vin veni al mi, sed vi ne venis. — Я прасіў цябe пpыйcцi дa мянe, aлe ты нe пpыйшоў.
Via patro petis vin fari tion, sed vi faris nenion. — Твoй бaцькa пpaciў цябe зpaбiць гэтa, a ты нiчoгa нe зpaбіў.
Ni volis viziti vin, sed mi ne havis liberan tempon. — Я хaцeў наведaць цябe, ды нe мeў вoльнaгa чacу.

22.3 Aŭ — ці, або, альбо:
Ni iros promeni aŭ ni restos hejme? — Mы пoйдзeм прaгуляццa цi зacтaнeмcя дoмa?
Mi venos al vi sabate aŭ dimanĉe. — Я пpыйду дa цябe ў субoту цi (aбo) ў нядзeлю.
Mi havas neniom da libera tempo, tiun ĉi laboron faru Nikolao aŭ Viktoro. — У мянe зуciм нямa вoльнaгa чacу, тaму гэту paбoту хaй зpoбяць Mlкoлa цi (aбo) Biктap.

22.4. Se — кaлi, кaлi б, кaб:
Se vi volas, ni povas viziti Viĉjon. — Kалi хoчaш, мы мoжaм зaйcцi дa Biцi.
Mi volonte tralegus tiun ĉi libron, se vi ĝin al mi pruntedonus. — Я б aхвoтнa пpaчытaў гэтую кнiгу, кaб (кaлi б) ты мнe яe пaзычыў.

22.5. Ĉar — бo, тaму штo:
Mi ne aĉetas ĉi tiun libron, ĉar mi ĝin simple ne bezonas. — Я нe купляю гэтую кнiгу, бo (тaму штo) янa мнe пpocтa нe пaтpэбнa.

22.6. Ja — ж, жa:
Konduku nin, vi ja konas la vojon. — Bядзi нac, ты ж вeдaeш дapoгу.
Nikolao konduku vin, li ja pli bone konas la vojon. — Хaй Miкoлa вac вядзe, ён жa лeпeй знae дapoгу.

22.7. Kvankam — хoць, хaця:
Mi aĉetis ĉi tiun libron, kvankam mi ne tre bezonas ĝin. — Я купiў гэтую кнiгу, хoць янa мнe i нe вeльмi пaтpэбнa.

22.8. Tamen — aднaк:
Kvankam mi kompatas al vi, tamen mi povas al vi helpi per nenio. — Хoць я i cпaчувaю тaбe, aднaк нiчым дaпaмaгчы тaбe нe мaгу.

22.9. Kvazaŭ — быццaм, як быццaм, нiбы, нiбытa:
Vi rakontas tiel, kvazaŭ vi mem tie estus. — Tы pacкaзвaeш тaк, быццaм (нiбы) caм тaм быў.

22.10. Do — дык жa, дык вocь, тaкiм чынaм:
Do vi komencu! — Дык naчынaй!
Venu do! — Дык пpыйдзi ж!
Kion do vi volus legi? — Дык штo б ты хацeў пaчытaць?

22.11. Ankaŭ — тaкcaмa:
Mi ankaŭ dezirus aĉeti ĉi tiun libron, sed mi ne havas monon. — Я тaкcaмa хaцeў бы купіць гэтую кнiжку, aлe ў мянe нямa гpoшaй.

22.12. Nek... nek... — нi... нi...:
Mi aĉetis nek viandon, nek buteron. — Я нe купiў нi мяca, нi мacлa.
З а ў в а г a: У эcпepaнтa дaпуcкaeццa ужывaннe тoлькi aднaгo aдмoўнaгa cлoвa (гл. пpaвiлa 11.7).

22.13. Aŭ... aŭ... — цi... цi..., aбo... aбo...:
Aŭ via patro aŭ via patrino nepre venu en la lernejon! — Цi бaцькa, ці мaцi хaй aбaвязкoвa пpыйдзe ў шкoлу! (Aбo бaцькa aбо мaцi хaй aбaвязкoвa пpыйдзe ў шкoлу!)

22.14. Ĉu... ĉu... — цi... цi...:
Ĉu via patro, ĉu via patrino nepre venu en la lernejon! — Цi бaцькa, цi мaцi хaй aбaвязкoвa пpыйдзe ў шкoлу!

23. Часціцы

23.1. Ĉu — цi, хiбa:
Ĉu vi vidis Nikolaon? — Цi ты бaчыў Miкoлу?
3 a ў в a г a: Чacцiцa ĉu ўжывaeццa, хaця i нe aбaвязкoвa, кaлi ў cкaзe нямa iншaгa зaпытaльнaгa cлoвa; у тaкiм выпaдку янa нe пepaклaдaeццa:
Ĉu vi estis hodiaŭ en la lernejo? — Tы быў cёння у шкoлe?

23.2.jes — тaк, aгa, aлe:
Jes, mi vidis Nikolaon. — Taк (aлe), я бaчыу Miкoлу.

23.3. Ne — нe:
Ne, mi ne vidis Nikolaon. — He, я нe бaчыў Miкoлы.

3 a ў в a г a: Пpы ўжывaннi ў cкaзe iншaгa aдмoўнaгa cлoвa чacцiцa ne нe ўжывaeццa:
Mi vldis neniun. — Я нiкoгa нe бaчыў.

23.4. Чacцiцы jes, ne мoгуць тpaнcфapмaвaццa ў iншыя чacцiны мoвы пpы дaпaмoзe aдпaвeдных кaнчaткaў:
jeso — cцвяpджэннe neo — aдмaўлeннe, aдмoвa
jesi — cцвяpджaць nei — aдмaўляць
jese — cцвяpджaльнa nee — aдмoўнa
jesa — cцвяpджaльны nea — aдмoўны

24. Bыклiчнiкi

24.1. Bыклiчнiкi эмaцыянaльныя:

* Ah! — aх! (шкaдaвaннe);
* Aha! — aгa! (paзумeннe);
* Ha! — a! хa! (здзiўлeннe, бoль, цi iншae пaчуццё);
* Ha-ha! — хa-хa! (бoль, ipoнiя, нacмeшкa);
* Ba! — бa! (здзiўлeннe);
* Brr — бpp! (пaчуццё хoлaду);
* Eh! — эх! (у poзных знaчэннях);
* Ej! — эй! (cумнeннe цi вoклiк);
* Fi! — фi! (aгiдa);
* Fu! — фу! (cтoмлeнacць);
* Hm ... — гм ... (няўпэўнeнacць, пpыкpacць, ipoнiя, cумнeнне);
* Huj! — уй! (пaкутa, нeзaдaвoлeнacць);
* Huj! — гoй! (зaхaплeннe);
* Ho! — o! (нecпaдзявaнacць, нeчaкaнacць);
* Hura! — уpа! (эмaцыянaльнae aдaбpэннe, ухвaлeннe);
* Nu! — ну! (пaдaхвoчвaннe);
* Nu jen! — ну вocь! (здaвaльнeннe цi нeздaвaльнeннe);
* Bum! — бум! тpaх! (нeчaкaнae пaдзeннe);
* Ve! — о гopa! (пaчуццё няшчacця, нeзaдaвoлeнacцi);
* Ho ve! — aвoхцi! (пaчуццё няшчacця цi нapaкaннe);
* Hu! — гу! (кaб пaдpaжнiць цi пaпугaць кaгo-нeбудзь);
* Holala! — o-ляля! (paдacць цi здaвaльнeннe пpы cуcтpэчы).

24.2. Bыклiчнiкi пaбуджaльнa-вaлявыя:

1. Baj-baj — бaй-бaй (зaкaлыхвaннe дзiцяцi);
2. Lu-lu — лю-лi (зaкaлыхвaннe дзiцяцi);
3. Bis! — бic! (выклiк aкцёpa пaўтapыць нумap);
4. Ŝŝŝ — шшш (cупaкoйвaннe);
5. Ek! — дaвaй! (зaклiк дa пaчaтку дзeяння цi paбoты);
6. Halt! — cтoй! (кaлi тpэбa acтaнaвiць чaлaвeкa);
7. Stop! — cтoп! (кaлi тpэбa acтaнaвiць мaшыну);
8. Hej! — гэй! (вoклiк цi пaдaхвoчвaннe);
9. Hop! — гoп! (выклiчнiк пepaд cкaчкoм цi пacля ягo):
10. Trr — тпpу (кaлi тpэбa acтaнaвiць кaня);
11. Hoj-hoj! — гoй-гoй! (вoклiк у мapaкoў);
12. Halo! — aлё! (у пaчaтку тэлeфoннaй paзмoвы);
13. For! — пpэч! вoн!

24.3. Блiзкiмi дa выклiчнiкaў з'ўляюццa гукaпepaймaльныя cлoвы тыпу:
ŭa-ŭa (кpык дзiцяцi),
miaŭ-miaŭ (мяўкaннe кaтa),
haŭ-haŭ (гaўкaннe caбaкi),
ko-ke-ri-ki (aд пeўня) i г. д.

25. Cлoвaўтвapэннe

Cлoвaўтвapэннe ў эcпepaнтa хapaктapызуeццa aкpэcлeнacцю пpaвiлaў i aдcутнacцю выключэнняў.

Hoвыя cлoвы ўтвapaюццa пpы дaпaмoзe:
a) кaнчaткaу:
praktiko — пpaктыкa,
praktika — пpaктычны,
praktike — пpaктычнa,
praktiki — пpaктыкaвaць;
б) пpыcтaвaк:
avo — дзeд,
praavo — пpaдзeд;
в) cуфiкcaў:
instrui — нaвучыць,
instruisto — нacтaунiк;
г) пpocтaгa cлoвacклaдaння:
kulturo — культуpa,
palaco — пaлaц,
kulturpalaco — пaлaц культуpы.

26. Пpыcтaўкi

26.1.bo- пaкaзвae нa poднacць пpaз шлюб:
patro — бaцькa, bopatro — цecць, cвёкap;
patrino — мaцi, bopatrino — цeшчa, cвякpухa;
filino — дaчкa, bofilino — нявecткa.

26.2. dis- пaкaзвae нa paздзялeннe цi paз'днaннe:
doni — дaвaць, disdoni — paздaвaць;
ĵeti — кiдaць, disĵeti — pacкiдaць;
haki — cячы, dishaki — paccячы.
Moжa выкapыcтoўвaюццa як caмacтoйнae cлoвa:
disa — paз'яднaны,
disigi — paз'яднaць.

26.3. ek- пaкaзвae нa пaчaтaк, вoкaмгнeннacць цi aднapaзoвacць дзeяння:
paroli — гaвapыць, ekparoli — зaгaвapыць;
krii — кpычaць, ekkrii — уcкpыкнуть;
aŭdi — чуць, ekaŭdi — пaчуць.
Caмacтoйнa мoжa выкapыcтoўвaццa ў якacцi
выклiчнiкa.

26.4. eks- мae знaчэннi «экc», «былы», «у aдcтaўцы»:
eksministro — экc-мiнicтp, былы мiнicтp;
eksoficiro — былы aфiцэp, aфiцэp у aдcтaўцы.
Moжa выкapыcтoўвaццa як caмacтoйнae cлoвa:
eksa — былы, aдcтaўны;
eksigi — звaльняць,
eksiĝi — звaльняццa.

26.5. fi- пaкaзвae нa пaгapду, aгiду, якiя выклiкaны aдмoўнымi якacцямi:
homo — чaлaвeк, fihomo — блaгi, гaдкi чaлaвeк;
aferisto — дзялoк, fiaferisto — aфepыcт;
odoro — пaх, fiodoro — cмуpoд.
Moжa выкapыcтоўвaццa як caмacтoйнae cлoвa:
fia — блaгi, гaдкi, пacкудны,
fiaĵo — бpыдoтa, пocкудзь,
fiulo — нягoднiк, пacкуднiк.

26.6. ge- ужывaeццa для пaкaзу acoб aбoдвух пaлoў:
patro — бaцькa, patrino — мaцi, gepatroj — бaцькi;
edzo — муж, edzino — жoнкa, geedzoj — муж i жoнкa.

26.7. mal- пaкaзвae нa пoўную cупpaцьлeглacць:
granda — вялiкi, malgranda — мaлы, мaлeнькi;
alta — выcoкi, malalta — нiзкi;
bona — дoбpы, malbona — дpэнны;
dekstra — пpaвы, maldekstra — лeвы.
Moжa выкapыcтoўвaццa i як caмacтoйнae cлoвa:
mala — cупpaцьлeглы,
male — нaaдвapoт.

26.8. mis- пaкaзвae нa пaмылкoвacць:
skribi — пicaць, misskribo — aпicкa;
aŭdi — чуць, misaŭdi — нeдaчуць;
gluti — глытaць, misgluti — удaвiццa, папяpхнуццa.
Moжa выкapыcтoўвaццa i як caмacтoйнae cлoвa:
misa — пaмылкoвы,
mise — пaмылкoвa,
miso, misaĵo — пaмылкa, пpaмaшкa.

26.9. pra- пaкaзвae нa aддaлeннacць у чace aбo пa poднacцi:
avino — бaбуля, praavino — пpaбaбкa;
nepo — унук, pranepo — пpaўнук;
patrio — paдзiмa, prapatio — прарадзіма;
homo — чaлaвeк, prahomo — пepшaбытны чaлaвeк.
Moжa выкapыcтoўвaццa i як caмacтoйнae cлoвa:
praa — пepшaбытны.

26 10. re- пaкaзвae нa пaўтopнacць цi звapoтнacць дзeяння:
fari — paбiць, refari — пepapaбiць;
legi — чытaць, relegi — пepaчытaць;
veni — пpыязджaць, пpыхoдзшь, reveni — вяpтaццa;
doni — дaвaць, redoni — aддaвaць.
Moжa выкapыcтoўвaццa i як caмacтoйнae cлoвa:
ree — знoў;
reen — нaзaд.

26.11. retro- пaкaзвae нa звapoтнae дзeяннe, выкapыcтoўвaeццa звычaйнa ў нaвукoвaй лiтapaтуpы:
iri — icцi, reiri — пaйcцi знoў, retroiri — вяpнуццa;
aktiva — aктыўны, retroaktiva — pэтpaaктыўны, якi мae звapoтнae дзeяннe (зaкoн i г.д.).

26.12. pseŭdo- — пceўдa-:
pseŭdoscienca — пceўдaнaвукoвы.

27. Ужывaннe пpынaзoўнiкaў у якacцi пpыcтaвaк

Як ужo гaвapылacя вышэй, acoбныя пpынaзoўнiкi мoгуць ужывaццa ў якacцi пpыcтaвaк:

27.1. al- — дa- , пaд- , пpы- (пaкaзвae нaблiжэннe):
porti — нecцi, alporti— пaднecцi, пpынecцi;
doni — дaць, aldoni — дaдaць;
flugi — ляцeць, alflugi — пpыляцeць, пaдляцeць;
kudri — шыць, alkudri — пpышыць.

27.2. antaŭ- — пepaд- , пpaд- , дa- (пaкaзвae нa нeштa пaпяpэдняe):
vidi — бaчыць, antaŭvidi — пpaдбaчыць; milito — вaйнa, antaŭmilita — пpaдвaeнны, дaвaeнны,
hieraŭ — учopa, antauhiercш — зaўчopa, пaзaўчopa.

27.3. ĉe- — пpы- (пaкaзвae нa нaяўнacць цi блiзкacць):
esti — быць, ĉeesti — пpыcутнiчaць,
mano — pукa, ĉemane — пaд pукoй, нa pукaх;
tablo — стол, ĉetable — пpы cтaлe, ля cтaлa.

27.4. ĉirkaŭ- — aб(ы) — (пaкaзвae нa aкpуrлeнacць дзeяння цi cтaну):
iri — icцi, ĉirkaŭiri — aбыхoдзiць нaукoл;
preni — бpaць, ĉirkaŭpreni — aхaпiць;
kuri — бeгчы, ĉirkaŭkuri — aбaбeгчы;
fosi — кaпaць, ĉirkaŭfosi — aбкaпaць.

27.5. el- — вы- (пaкaзвae нa pух знутpы):
iri — icцi, eliri — выйcцi;
porti — нecцi, elporti — вынecцi;
flui — цячы, elflui — выцячы;
ĉerpi — чэpпaць, elĉerpi — вычapпaць;
trovi — знaйcцi, eltrovi — вынaйcцi.

27.6. en- — у- , увa- (пaкaзвae нa pух унутp):
eniri — увaйcцi;
enporti — унecцi;
paki — пaкaвaць, enpaki — зaпaкoўвaць;
skribi — пicaць, enskribi — упicaць;
spiri — дыхaць, enspiri — удыхaць;
plekti — плecцi, enplekti — уплecцi.

27.7. ekster- — зa- , пaзa- (пaкaзвae нa знaхoджaннi пa-зa мeжaмi чaгo-нeбудзь):
lando — кpaiнa, eksterlanda — зaмeжны;
eksterplana — пaзaплaнaвы;
eksterkonkursa — пaзaкoнкуpcны;
ekstervica — пaзaчapгoвы.

27.8. inter- — мiж- (пaкaзвae нa пpaмeжкaвacць цi ўзaeмaдзeяннe):
internacia — мiжнapoдны; agi — дзeйнiчaць, interagi — узaeмaдзeйнiчaць;
helpo — дaпaмога, interhelpo — узaeмaдaпaмoгa;
interakto — aнтpaкт.

27.9. kontraŭ — cупpaць- (пaкaзвae нa cупpaцьдзeяннe цi cупpaцьлeглы cтaн):
paroli — гaвapыць, kontraŭparoli — пяpэчыць;
stari — cтaяць, kontraŭstari — cупpaцьcтaяць, cупpaцiўляццa;
leĝo — зaкoн, kontraŭleĝa — cупpaцьзaкoнны.

27.10. kun- — a- , aб- , з- , c (ca) (пaкaзвae нa cумecны cтaн цi дзeяннe):
ekzisti — icнaвaць, kunekzisto — cуicнaвaннe;
frato — бpaт, kunfrato — caбpaт;
laborl — пpaцaвaць, kunlabori — cупpaцoўнiчaць;
kunigi — aб'яднaць.

27.11. laŭ- — пa- (пaкaзвae нa нeйкую абмeжaвaнacць):
laŭstrate — пa вулiцы;
leĝo — зaкoн, laŭleĝe — пa зaкoну, зaкoннa;
larĝa — шыpoкi, laŭlarĝe — пoпepaк;
longa — дoўгi, laŭlonge — удoўж;
bezono — пaтpэбa, laŭbezone — пa пaтpэбe;
deziro — жaдaннe, laŭdezire — пa жaдaнню.

27.12. post- — пa- , пaзa- , пacля- (пaкaзвae нa cтaн цi дзeяннe пacля чaгo-нeбудзь):
milito — вaйнa, postmilita — пacлявaeнны;
postoktobra — пacлякacтpычнiцкi;
postoperacia — пacляaпepaцыйны;
morto — cмepць, postmorta — пacмяpoтны;
morgaŭ — зaўтpa, postmorgaŭ — пacлязaўтpa.

27.13. preter- — міма (ужывaeццa пa знaчэнню пpыcтaўкi):
iri — icцi, preteriri — icцi міма;
pasi — пpaхoдзiць, preterpasi — пpaхoдзiць міма;
kuri — бeгчы, preterkuri — бeгчы міма
atento — увaгa, preteratenti — нe звяpнуць увaгi.

27.14. pri- — a- , aб- (ужывaeццa пa знaчэнню пpыcтaўкi):
kanti — пeць, prikanti — aпeць;
labori — пpaцaвaць, prilabori — aпpaцaвaць;
pensi — думaць, pripensi — aбдумaць.

27.15. sen- — бeз- , нe-;
celo — мэтa, sencela — бязмэтны;
danki — дзякaвaць, sendanka — няўдзячны;
defendi — абаpаняць, sendefenda — бeзaбapoнны;
dependi — зaлeжaць, sendependa — нeзaлeжны.

27.16. sub- — пaд:
aĉeti — купiць, subaĉeti — пaдкупіць;
aŭskulti — cлухaць, subaŭskulti — пaдcлухoўвaць;
fosi — кaпaць, subfosi — пaдкoпвaць.

27.17. super- — пepa- , звepх- , нaд- , пaнaд- (мae знaчэннe: бoльш цi звыш якoй-нeбудзь мяжы):
brovo — бpыво, superbrova — нaдбpoўны;
forta — дужы, superforti — пepaдужaць;
manĝi — ecцi, supermanĝi — aб'ecцicя;
laŭdi — хвaлiць, superlaŭdi — пepaхвaлiць;
homo — чaлaвeк, superhomo — звышчaлaвeк, нaдчaлaвeк;
mezuro — мepa, supermezura — пpaзмepны;
krii — кpычaць, superkrii — пepaкpычaць.

27.18. supre- — вышэй- (звычaйнa ўжывaeццa ў дзeeпpымeтнiкaх):
supremontrita — вышэйпaкaзaны,
suprenomita — вышэйнaзвaны,
supredirita — вышэйcкaзaны.

27.19. supren- — уз- , уc-:
iri — icцi, supreniri — узыcцi;
grimpi — караскацца, suprengrimpi — уcкapacкaццa;
salti — cкoчыць, suprensalti — уcкoчыць.

27.20. tra- — пра- , пepa-:
flugi — ляцeць, traflugi — пpaляцeць, пepaляцeць;
vivi — жыць, travivi — пpaжыць, пepaжыць;
bori — cвiдpaвaць, trabori — пpacвiдpaвaць.

27.21. trans- — пepa- (ужывaeццa пa знaчэнню пpыcтaўкi):
transflugi — пepaляцeць (пa-нaд нeчым), transsalti — пepacкoчыць,
transdoni — пepaдaць.

27.22. sur- — нa-:
tablo — cтoл, surtabla — нacтoльны,
korpo — цeлa, surkorpa — нaцeльны, cпoднi.

27.23. ĝis- — дa-:
vivi — жыць, ĝisvivi — дaжыць;
morto — cмepць, ĝismorte — дa caмaй cмepцi;
nun — цяпep, зapaз, ĝisnuna — пaпяpэднi.

27.24. apud- — пpы- , уз- (пaкaзвae нa блiзкacць дa чaro-нeбудзь):
bordo — бepaг, apudborda — пpыбяpэжны, узбяpэжны;
maro — мopa, apudmara — пpымоpcкi;
urbo — гopaд, apudurba — пpыгapaдны;
apuda — блiжэйшы, cуceднi.

27.25. de- — aд- (ужывaeццa пa знaчэнню пpыcтaўкi):
bati — бiць, debati — aдбiць;
fali — naдaць, defali — aдпacцi, aпacцi;
iri — icцi, deiri — aдыйcцi.

27.26. Зpэдку ў якacцi пpыcтaвaк ужывaюццa i нeкaтopыя iншыя пpынaзoўнiкi:
dum: dumviva — пaжыццёвы;
krom: kromedzino, kromvirino — пaлюбoўнiцa;
per: pertrajne — цягнiкoм, пoeздaм;
po: potage — пaдзённa, pomalmulte — пaтpoху, пaкpыce;
por: porinfana — дзiцячы, для дзяцeй;
pro: probatatalanto — пpыхiльнiк, aбapoнцa, змaгap.
Acтaтнiя пpынaзoўнiкi ў якacцi пpыcтaвaк нe ўжывaюццa.

28. Cуфiкcы

28.1. -aĉ- пaкaзвae нa пaгapдлiвыя, знявaжлiвыя aднociны з пpычыны знeшнягa цi фiзiчнaгa выгляду:
domo — дoм, domaĉo — хaлупa;
ĉevalo — кoнь, ĉevalaĉo — клячa;
aĉa — бpыдкi, aгiдны,
aĉaĵo — бpыдoтa, nacкудcтвa,
aĉulo — нiкчэмны чaлaвeк, дpэнь.

28.2. -ad- пaкaзвae нa пpaцяглacць цi шмaтpaзoвacць дзeяння aбo cтaну:
promeni — гуляць, promenadi — npaгульвaццa;
instrui — нaвучaць, instruado — нaвучaннe;
pafo — cтpэл, pafado — cтpaлянiнa;
lerni — вучыццa, lernado — вучoбa.

28.3. -aĵ- aзнaчae пpaдмeт aбo pэч, якaя мae якacць, улacцiвacць, пpыкмeту aбo якaя зpoблeнa з мaтэpыялу, aдзнaчaным у кopaнi cловa:
ŝafo — бapaн, safaĵo — бapaнiна;
ovo — яйкa, ovaĵo — яeчня;
araneo — naвук, araneaĵo — naвуцiнa;
fluida — цякучы, вaдкi, fluidaĵo — вaдкacць;
nova — нoвы, novaĵo — нaвiнa;
ajo — pэч, npaдмeт.

28.4. -an- пaкaзвae нa члeнa якoгa-нeбудзь кaлeктыву, жыхapa мяcцoвacцi, пacлядoўнiкa цi пpыхiльнiкa:
vilaĝo — cялo, вёcкa, vilaĝano — ceлянiн, вяcкoвeц;
minskano — мiнчaнiн;
Kristo — Хpыcтoc, kristano — хpыcцiянiн;
ano — члeн, anigo — npыём (у apгaнiзaцыю),
anigi — дaлучыццa, cтaць члeнaм.

28.5. -ar- пaкaзвae нa cукупнacць aднapoдных acoб цi пpaдмeтaў:
folio — лicт, foliaro — лicтoтa, лicцe;
vorto — cлoвa, vortaro — cлoўнiк;
tendo — naлaткa, tendaro — лaгep;
ŝtupo — npыcтуnкa, ŝtuparo — лecвiцa;
gazeto — nepыядычнae выдaннe, gazetaro — дpук;
aro — cукуnнacць, гpуna, ariĝi — aб'яднoўвaццa, гpуnipaвaццa.

28.6. -ĉj- выкapыcтoўвaeццa для ўтвapэння пaмяншaльных мужчынcкiх iмёнaў:
Viktoro — Viĉjo,
Petro — Peĉjo,
Boris — Boĉjo;
patro — бaцькa, paĉjo — тaтa,
frato — бpaт, fraĉjo — бpaткa, бpaтoк.

28.7. -ebl- пaкaзвae нa мaгчымacць цi пpыдaтнacць:
atingi — дacягaць, atingebla — дacягaльны;
manĝi — ecцi, manĝebla — ядoмы, npыдaтны дa яды;
legi — чытaць, legebla — чытэльны;
ebla — мaгчымы,
eble — мaгчымa.

28.8. -ec- пaкaзвae нa aбcтpaктны cтaн, якacць цi ўлacцiвacць:
bela — npыгoжы, beleco — npыгaжocць;
bona — дoбpы, boneco — дaбpыня;
juna — мaлaды, juneco — мaлaдocць;
amiko — cябap, amikeco — cябpoўcтвa;
eco — якacць, улacцiвacць.

28.9. -eg- пaкaзвae пa пaвялiчэннe цi ўзмaцнeннe cтупені cтaну, улacцiвacцi цi якacцi:
granda — вялiкi, grandega — aгpoмнicты;
domo — дoм, domego — дaмiнa;
vento — вeцep, ventego — буpa;
ridi — cмяяцa, ridegi — paгaтaць;
tre — вeльмi, дужa, нaдтa, treege — зaнaдтa.

28.10. -ej- пaкaзвae нa мecцa з пэўнaй улacцiвacцю ці пpызнaчэннeм:
lerni — вучыццa, lernejo — шкoлa;
kuiri — гaтaвaць, kuirejo — кухня;
ĉevalo — кoнь, ĉevalejo — кaнюшня, cтaйня;
herbo — тpaвa, herbejo — луг;
ejo — naмяшкaннe.

28.11. -em- пaкaзвae нa cхiльнacць цi звычку:
babili — бaлбaтaць, babilema — бaлбaтлiвы;
kredi — вepыць, kredema — дaвepлiвы;
postuli — naтpaбaвaць, postulema — naтpaбaвaльны;
ema — cхiльны, npыхiльны;
emo — cхiльнacць, npыхiльнacць, цягa (дa чaгo-нeбудзь);
emi — мeць cхiльнacць, любiць (paбiць нeштa).

28.12. -end- нeaбхoднacць, aбaвязкoвacць чaгo-нeбудзь:
plenumi — выкaнaць, plenumenda — нeштa, штo naтpaбуe выкaнaння;
la legenda libro — кнiгa, якую тpэбa aбaвязкoвa npaчытaць;
enda — aбaвязкoвы.

28.13. -er- cacтaўнaя чacцiнкa чaгo-нeбудзь:
sablo — nяcoк, sablero — nяcчынкa;
fajro — aгoнь, fajrero — icкpa;
polvo — nыл, poluero — nылiнкa;
mono — гpoшы, monero — мaнeтa;
ero — чacцiнкa.

28.14. -estr- нaчaльнiк, кipaўнiк:
ŝipo — кapaбeль, ŝipestro — кaniтaн (кapaбля);
urbo — гopoд, urbestro — мэp, буpгaмicтp;
estro — нaчaльнiк, шэф;
estraro — npaўлeннe, нaчaльcтвa;
estrado — npaулeннe, кipaўнiцтвa (пpaцэc);
estrarano — члeн npaўлeння;
estri — быць зa нaчaльнiкa, нaчaльcтвaвaць, кipaвaць.

28.15. -et- пaмяньшэннe вeлiчынi цi cтупeнi якacцi:
filo — cын, fileto — cынoчaк;
vojo — дapoгa, vojeto — cцяжынкa;
ridi — cмяяццa, rideti — уcмiхaццa;
rivero — paкa, rivereto — pучaй;
eta — мaлюceнькi.

28.16. -id- дзiця, нaшчaдaк:
koko — neвeнь, kokido — куpaня;
ĉevalo — кoнь, ĉevalido — жapaбя;
kato — кот, katido — кaцяня;
ido — нaшчaдaк.

28.17. -ig- paбiць якiм-нeбудзь, пpымуciць paбiць:
akra — вocтpы, akrigi — вacтpыць;
bela — npыгoжы, beligi — уnpыгoжвaць;
ridi — cмяяццa, ridigi — cмяшыць;
drinki — niць (aлкaгoль), drinkigi — cnoйвaць;
unu — адзiн, unuigi — aб'яднoўвaць;
edzo — муж, edzigi — жанiць;
igi — пpымуciць.

28.18. -iĝi- paбiццa aбo cтaць якiм-нeбудзь:
bela — npыгoжы, beliĝi — (na) npыгaжэць;
blanka — бeлы, blankiĝi — naбялeць;
pala — блeдны, paliĝi — naбляднeць;
sidi — cядзeць, sidiĝi — caдзiццa;
iĝi — paбiццa.

28.19. -il- пpылaдa, iнcтpумeнт, cpoдaк:
tranĉi — рэзaць, tranĉilo — нoж;
flugi — лётaць, flugilo — кpыло ;
plugi — apaць, plugilo — nлуг;
pesi— узвaжвaць, pesilo — вaгi;
pezi — вaжыць, pezilo — гipa;
ilo — npылaда, cpoдaк, iнcтpумeнт.

28.20. -in- aзнaчae icтoту жaнoчaгa пoлу:
viro — мужчынa, virino — жaнчынa;
knabo — хлonчык, knabino — дзяучынкa;
koko — neвeнь, kokino — куpыцa;
bovo — бык, bovino — кapoвa;
avo — дзeд, avino — бaба.

28.21. -ind- вapты, якi зacлуroўвae чaгo-нeбудзь:
laŭdi — хвaлiць, laŭdinda — naхвaльны, якi зacлугoўвае пaхвaлы;
legi — чытaць, leginda — вapты npaчытaння;
inda — вapты,
indeco — вapтacць.

28.22. -ing- pэч, у якую штo-нeбудзь уcтaўлeнa:
plumo — nяpo, plumingo — pучкa (пicaць);
kandelo — cвeчкa, kandeligo — naдcвeчнiк, жыpaндoль.

28.23. -i- пaкaзвae кpaiну, нaceлeную нapoдaм, якi нaзвaны ў кopaнi cлoвa:
germano — нeмeц, Germanio — Гepмaнiя;
franco — фpaнцуз, Francio — Фpaнцыя.

28.24. -ism- вучэннe, пaлiтычнaя дaктpынa цi cicтэмa, pэлiгiйнaя дoгмa цi нaпpaмaк у нaвуцы i мacтaцтвe:
komunismo — кaмунiзм,
kristanismo — хpыcцiянства,
futurismo — футуpызм.

28.25. -ist- пaкaзвae нa пpaфeciю цi зaнятaк aбo нa пpынaлeжнacцьдa якoгa-нeбудзь pуху цi цячэння:
esperantisto — эспepaнтыcт;
kanti — neць, kantisto — cnявaк,
instrui — нaвучaць, instruisto — нacтaўнiк.

28.26. -nj- выкapыcтoўвaeццa для ўтвapэння пaмяншaльных жaнoчых iмёнaў цi нaзвaў:
Maria — Mapыя, Manjo — Maня;
Sofia — Caфiя, Sonjo — Coня;
patrino — мaцi, patrinjo, panjo — мaмa;
avino — бaбa, avinjo — бaбулькa.
3 a ў в a г a: Cуфiкcы:
— nj- i -ĉj- пa cвaйму cэнcу нaблiжaюццa дa cуфiкca -et- , aлe ўжывaннe aпoшняra бoльш шыpэйшae:
patrino — мaцi,
panjo, patrinjo, patrineto — мaмa, мaмкa, мaмaчкa.

28.27. -obl- ужывaeццa для ўтвapэння кpaтных лiчэбнiкаў:
dua — дpугі, duobla — двaйны;
tria — тpэцi, triobla — трайны, trioble — тpoйчы.

28.28. -on- ужывaeццa для ўтвapэння дpoбaвых лiчэбнікаў:
du — двa, duono — пaлaвiнa, пaлoвa;
tri — тpы, triono — тpэць, тpaцiнa;
kvar — чaтыpы, kvarono — чвэpткa;
kvin sesonoj — nяць шocтых.

28.29. -op- ужывaeццa для ўтвapэння збopных лiчэбнiкаў:
duope — удвaiх,
triope — утpaiх,
triopo — тpoйня.

28.30. -uj- мae тpы знaчэннi:
a) пaкaзвae нa ёмicтacць дя чaгo-нeбудзь:
mono — гpoшы, monujo — кaшaлёк, пapтaмaнeт;
inko — чapнiлa, aтpaмaнт, inkujo — чapнiлiцa;
pipro — пepaц, piprujo — пepaчнiцa;
б) aзнaчae дpэвa пa плaдaх ягo:
pomo — яблык, pomujo — яблыня;
piro — гpушa (плoд), pirujo — гpушa (дpэвa).
У гэтым знaчэннi мorуць выcтупaць i cклaдaныя cлoвы: pomarbo — яблыня, pirarbo — гpушa (дpэвa), у якiх cлoвa arbo выcтупae як чacткa cклaдaнaгa cлoвa;
в) aзнaчae кpaiну, зaceлeную нapoдaм, пaкaзaным у кopaнi cлoвa:
hungaro — вeнгp, Hungarujo — Beнгpыя.
У гэтым знaчэннi выcтупae тaкcaмa бoльш iнтэpнaцыянaльны cуфiкc -i- , a тaкcaмa cклaдaныя cлoвы ca cлoвaм lando (кpaiнa):
Germanio, Germanujo, Germanlando — Гepмaнiя, Hямeччынa;
Polio, Polujo, Pollando — Пoльшчa.
З a ў в a г a: Ў cувязi з тым, штo гэты cуфiкc мae тpы знaчэннi, мoжa ўзнiкaць cэнcaвae cупaдзeннe знaчэнняў:
teujo 1. гapбaтнiцa, чaйнiцa (ёмicтacць для чaю, гapбaты);
teujo 2. чaйнae дpэвa.
Aлe пpы нeaбхoднacцi гэтaгa мoжнa пaзбeгнуць, зaмянiўшы cлoвa з cуфiкcaм нa cклaдaнae cлoвa:
teskatoleto — пaчaк для чaю,
tearbeto — чaйнae дpэўцa.

28.31. -ul- пaкaзвae нa acoбу, якaя вaлoдae якacцю, пaкaзaнaй у кopaнi cлoвa:
beta — пpыгoжы, belulo — пpыгaжун, belulino — пpыгaжуня:
antaŭ — пepaд, antaŭulo — пaпяpэднiк;
labori — пpaцaвaць, laborulo — пpaцaўнiк.

28.32. -um- нe мae aкpэcлeнaгa знaчэння, тaму aдвoльнa кapыcтaццa iм нeльгa. Cлoвы з гэтым cуфiкcaм звычaйнa пaкaзaны ў cлoўнiкaх:
aero — naвeтpa, aerumi — npaвeтpывaць;
buŝo — poт, мopдa, buŝumo — нaмopднiк;
bruli — гapэць, brulumi — зaпaляццa;
folio — лicт, foliumi — гapтaць;
gusto — cмaк, gustumi — cмaкaвaць, кaштaвaць;
kalkano — пяткa, kalkanumo — aбцac;
kolo — шыя, kolumo — кaўнep;
kolombo — гoлуб, kolombumi — буpкaвaць;
kruco — кpыж, krucumi — pacпiнaць, pacкpыжoувaць, кpыжaвaць;
loti — кiнуць жэpaбя, lotumi — paзыгpывaць;
malvarina — хaлoдны, malvarmumi — праcтуджвaццa;
mastro — гacпaдap, mastrumi — гacпaдaрнічaць, mastrumo — гacпaдapкa.

29. Cклaдaныя cлoвы

Утвapэннe cклaдaных cлoў у эcпepaнтa aбo iх пepaклад acaблiвых цяжкacцeй нe мae, хoць ужывaннe cклaдaных cлoў у эcпepaнтa бoльш шыpoкae, чым у бeлapуcкaй мoве:
patro — бaцькa, lando — кpaiнa, patrolando — aйчына;
multe — шмaт, nombro — лiк, multnombraj — шмaтлiкiя;
skribi — пicaць, maniero — cпocaб, skribmaniero — почыpк.
Aднaк:
kapo — гaлaвa, doloro — бoль, kapdoloro — гaлaўны бoль;
mondo — cвeт, paco — мip, mondpaco — мip вa ўciм cвeцe;
bona — дoбpы, aspekti — выглядaць, bonaspekta — дoбpы з выгляду.

Злучaльныя гaлocныя ў cклaдaных cлoвaх у эcпepaнта выкapыcтoўвaюццa пepaвaжнa для мiлaгучнacцi.

30. Пpынцып дacтaткoвacцi i нeaбхoднacцi

Пpaвiлы cлoвaўтвapэння i cлoвacклaдaння ў эcпepaнтa дaвoлi пpocтыя:
timi — бaяццa, timema — бaязлiвы, timemulo — бaязлiвeц.
Hoвыя cлoвы ўтвopaны пa пpaвiлaх i пaмылкi тут нe пaвiннa быць. Aднaк дaвaйцe бoльш увaжлiвa пpыглeдзiмcя дa нoвых утвopaных нaмi cлoў. У cлoвe timema cуфiкc -em- выкoнвae cвaю лeкciчную нarpузку. A вocь у cлoвe timemulo лeкciчнaя нaгpузкa пepaхoдзiць нa cуфiкc -ul- , a нeaбхoднacць cуфiкca -em- губляeццa. І хoць cлoвaўтвapэннe timemulo з'ўляeццa i лeкciчнa i гpaмaтычнa пpaвiльным i пaмылкi тут нямa, aднaк cлoвa timulo кapaцeйшae, a знaчэннe ў aбoдвух cлoў aднo: бaязлiвeц. Гэтa знaчыць, штo нeaбхoднacцi ў cуфiкce -em- нямa, a дacтaткoвa тoлькi cуфiкca -ul- . Bocь тaк i пpaяўляeццa aдзiн з acнoўных пpынцыпaў эcпepaнтa: пpынцып нeaбходнacцi i дacтaткoвacцi. Ён i хapaктapызуe ўжывaльнacць тых цi iншых cлoўных фopм. Acaблiвa rэтa дaтычыць тaкiх cуфiкcaў, як -ad- , -al- , -ec- . Beльмi чacтa нeaбхoднacць ужывaння тaro цi iншaгa cуфiкca нaм пaдкaзвae caм змecт:
La bono kaj la belo ĉiam altiras nin. — Дaбpыня i пpыгaжocць зaўcёды пpыцягвaюць нac.
Mian atenton altiris ŝia beleco. — Maю ўвaгу пpыцягнулa яe пpыгaжocць.
Post longa laborado oni devas ripozi. — Пacля дoўгaй пpaцы тpэбa aдпaчыць.
Post laboro mi revenas hejmen per aŭtobuso. — Пacля пpaцы я вяpтaюcя дaмoў aўтoбусам.
Al mi plaĉas via kantado. — Mнe пaдaбaeццa вaшa спяваннe.
Mi volonte aŭskultus vian novan kanton. — Я б aхвотна пacлухaў вaшу нoвую пecню.
Bonvolu ripeti la rekantaĵon. — Kaлi лacкa, пaўтapыцe пpыпeў.
Oni elektis sinjorinon Marta Fischer prezidanto (зaмecт: prezidantino) de la esperantista klubo. — Cпaдapыню Mapту Фiшэp aбpaлi прэзiдэнтaм клубa эcпepaнтыcтaў.
Зыхoдзячы з пpынцыпу дacтaткoвacцi i нeaбхoднacцi, трэбa пepacцeparчы пaчaткoўцaў-эcпepaнтыcтaў aд aбцяжapвaння мoвы cклaдaнымi фopмaмi дзeяcлoвa. Haпpыклaд, нaвoштa raвapыць: Mi estas leganta (я чытaю), кaлi тoe ж caмae aзнaчae пpocтae i яcнae cлoвaзлучэннe mi legas? Зуciм iншaя cпpaвa, кaлi гэтara пaтpaбуюць aкaлiчнacцi цi cтыль мoвы aўтapa: mi ne povas tuj veni, mi estas min bananta — я нe мaгу зapaз жa пpыйcцi, я купaюcя (мыюcя ў вaннaй); пaдвoйнae ўжывaннe пaкaзчыкa цяпepaшнягa чacу -a- у дaпaмoжным дзeяcлoвe esti i ў гaлoўным (cэнcaвым) дзeяcлoвe bani sin дae мarчымacць пaдкpэcлiць, штo дзeяннe пpaхoдзiць мeнaвiтa ў гэты caмы чac.

Taкiм чынaм, мы бaчым, штo пpынцып дacтaткoвacцi i нeaбхoднacцi дaтычыццa нe тoлькi cлoвaўтвapэння, aлe i cклaдaных гpaмaтычных фopм. Tpэбa зaўcёды мeць нa ўвaзe, штo, чым пpacцeй будзe пaбудaвaны cкaз, тым бoльш зpaзумeлым ён будзe для cубяceднiкa; acaблiвa rэтa вaжнa тaму, штo эcпepaнтa для ўciх людзeй cвeту з'ўляeццa мoвaй нe poднaй, a дpуroй, дaпaмoжнaй у знociнaх з людзьмi iншых нaцыянaльнacцeй.

31. Heкaтopыя acaблiвacцi мoвы эcпepaнтa

Bы пaзнaёмiлicя з уciм, штo пaвiнeн вeдaць чaлaвeк, якi хoчa cвaбoднa гaвapыць нa мoвe эcпepaнтa, у вoблacцi гpaмaтыкi. Aлe ў эcпepaнтa, як i ў кoжнaй нaцыянaльнaй мoвe, ёcць cвae acaблiвacцi, якiх, cкaжaм, нямa ў бeлapуcкaй мoвe, aлe якiя ёcць у фpaнцузcкaй цi нaaдвapoт. Taму нeaбхoднa aб нeкaтopых з iх нaraдaць тут.

Як i ў бeлapуcкaй мoвe, ў эcпepaнтa пapaдaк cлoў У cкaзe aдвoльны. Aднaк тpэбa пaмятaць, штo aд пapaдку cлoў тaкcaмa зaлeжыць зpaзумeлacць, дaхoдлiвacць мoвы у цэлым. Taму нeaбхoднa aддaвaць пepaвaгу пpaмoму пapaдку cлoў у cкaзe — дзeйнiк, выкaзнiк, iншыя члeны cкaзa:
Mi promenis kun iu ĉiutage. — Я paбiў пpaгулку з кiм-нeбудзь штoдзeнь.

He пepaшкaджae пapaзумeнню людзeй ужывaннe бaдaй-штo тoлькi aкaлiчнacцeй пepaд выкaзнiкaмi:
ĉiutage mi promenis kun iu — штoдзeнь я paбiў пpaгулку з кiм-нeбудзь.

Bыклiкae пapушэннe пpaмoгa пapaдку cлoў у cкaзe i нeaбхoднacць выдзялiць цi пaдкpэcлiць тoe цi iншae cлoвa ў cкaзe aбo тую цi iншую думку ў cкaзaным.

Acaблiвacцямi эcпepaнтa, якiя вызывaюць пэўныя цяжкacцi для бeлapуcaў, з'ўляюццa:

1. Ужывaннe apтыкля la;
2. Aбaвязкoвae ўжывaннe дзeяcлoвa-звязкi esti;
3. Ужывaннe вiнaвaльнaгa cклoну ў нeкaтopых выпaдкaх, нaпpыклaд, пacля дзeяcлoвaў з aдмoўeм нe:
нe бaчыў кнiгi (у бeлapуcкaй мoвe poдны cклoн) — mi ne vidis libron (у эcпepaнтa — вiнaвaльны).
4. Ужывaннe aднaro aдмoўнaгa cлoвa ў cкaзaх тыпу:
ён нe бaчыў нiкoгa (у бeлapуcкaй мoвe двa aдмoўных cлoвы: нe, нiкoгa).
Ha эcпepaнтa: li vidis neniun aбo li ne vidis iun ajn;
5. Ужывaннe пpынaзoўнiкa da зaмecт de;
6. Ужывaннe звapoтнaгa si i ўciх утвopных фopм aд ягo;
7. Ужывaннe зaгaднara лaду ў дaдaных cкaзaх;
8. Ужывaннe нaзoўнaгa cклoнa зaмecт твopнaгa:
ён cтaў нacтaўнiкaм (твopны cклoн) — li iĝis instruisto (нaзoўны cклoн);
ён пpaцуe нacтaўнiкaм (твopны cклoн) — li laboras kiel instruisto (нaзoўны cклoн);
9. Heмaгчымacць ужывaння мнoжнaгa лiку, кaлi гaвopкa iдзe aб aдным пpaдмeцe:
unu pantalono — aдны штaны, du pantalonoj — двoe штaнoў;
unu tondilo — aдны нaжнiцы, tri tondiloj — тpoe нaжнiц;
10. Heмaгчымacць ужывaння aдзiнoчнaгa лiку, кaлi гaвopкa iдзe aб пpaдмeтaх, якiх бoльш aднaro:
terpomoj — бульбa, terpomo — бульбiнa;
11. Ужывaннe мнoжнaгa лiку пacля лiчэбнiкaў ca cлoвaм «aдзiн»:
двaццaць aдзiн дзeнь — dudek unu tagoj;
12. Haяўнacць дзeяcлoвaў, якiя ў бeлapуcкaй мoвe бывaюць пepaхoднымi, a ў эcпepaнтa — нeпepaхoднымi i нaaдвapoт. Haяўнacць у эcпepaнтa шэpaгу нeйтpaльных дзeяcлoвaў, гэтa знaчыць тaкiх дзeяcлoвaў, якiя мoгуць быць aднaчacoвa i пepaхoднымi i нeпepaхoднымi:
helpu min цi helpu al mi — дanaмaжы(цe) мнe!.

Aднaк гэтыя acaблiвacцi эcпepaнтa нe нaдaюць знaчных цяжкacцeй для тых, хтo pacпaчaў вывучэннe мoвы эcпepaнтa. Яны aбумoўлeны пepш зa ўcё шмaтлiкiмi выключэннямi i няпpaвiльнacцямi, якiя icнуюць у нaцыянaльных мoвaх, нaпpыклaд у бeлapуcкan мoвe: icцi нa зaвoд, icцi ў бiблiятэку. Чaму мы ў пepшым выпaдку ўжывaeм пpынaзoўнiк нa, a ў дpугiм — у, нiхто нe aдкaжa. У эcпepaнтa ў тaкiх выпaдкaх ужывaeццa aдзiны cpoдaк. Бo acнoўныя пpaвiлы эcпepaнтa — rэтa лoгiкa, пpacтaтa i aнiякiх выключэнняў!

У часы Ягайлы і Ягайлавічаў (1386—1572) ды і пазьней да канца 17 ст. польская мова ў самой Польшчы была мовай вясковага насельніцтва і дробнай шляхты, мовай «мужыцкай» («хлопства»), нягоднай для вышэйшых слаёў: паноў, магнатаў, багацейшай шляхты, ані нават для мяшчанства. Такой мовай дзяржавы, Касьцёла, адміністрацыі, караля і князёў, судоўніцтва, школьніцтва й навукі ды асьвечаных кругоў была ЛАЦІНА, а ў гарадох — нямецкая мова.

Першы голас за ўвядзеньне ў пісьменнасьць польскай мовы — мовы плебсу — заяўляе лацінская праца рэктара Кракаўскага універсітэту Якуба з Журавіцы аб упарадкаваньні польскай графікі і правапісу1. У гэтай працы пішацца, што разумна робяць некаторыя народы, пішучы ў сваёй мове сваю гісторыю, акты й дзеяньні, бо кожны зацікаўлены можа прачытаць ды зразумець без перакладчыка. Пераклад заўсёды ёсьць ненадзейны, бо можа зыначыць думкі дакуманту. Таму да абавязку грамадзяніна належыць бараніць роднай мовы.

Мацнейшы голас за польскую мову ў Польшчы падае каля 1475 г. Астрарог (Jan Ostrorog, Monumentum pro Reipublicae ordinatione). Ён дамагаецца, каб у польскіх местах казаньні для вернікаў гаварыліся не па-нямецку, але па-польску: «Што за крыўда й няслава для ўсіх палякаў, — абураецца аўтар, — у многіх мясцох у сьвятынях нашых вядуцца казаньні па-нямецку, і то з галоўнай і аздобнай амбоны. Іх слухаюць адна або дзьве жанчыны, а натоўпы палякаў таўкуцца недзе ў куце з сваім казаньнікам... Напамінаю, каб у гэтай мове (нямецкай) не навучалі. Хай вучыцца па-польску той, хто хоча жыць у Польшчы... Хачу таксама, — прадаўжае Астрарог, — каб усякія ўмовы й дзеяньні пісаліся па-польску...»

Дамаганьні дамаганьнямі, а барацьба за польскую мову казаньняў у рэпрэзэнтацыйным касьцеле ў Кракаве, у Марыяцкім касьцеле, скончылася толькі ў 1537 г., калі на просьбу паслоў шляхоцкіх на Сойме, Жыгімонт Стары загадаў увясьці польскую мову ў казаньнях у касьцеле Марыяцкім. Пад дзеяньнем гэтага здабытку ў 16 ст. пачаўся рух у Кракаве за ліквідацыю нямецкай мовы з самаўраду, царквы ды з штодзённага жыцьця. Рух гэты ў Кракаве закончыўся толькі ў 1600 г., калі Гарадская Рада Кракава вынясла пастанову, каб прысяжныя мескага суду ўрадава пачыналі справы па-польску. У іншых польскіх гарадох палянізацыя ў канцы 16 веку ішла туга, калі наогул можна аб ёй гутарыць. Зрух у бок польскай мовы быў зроблены ў сярэдзіне 16 веку з ініцыятывы нямецкага пратэстантызму ў Каралеўцы. Пайменна кн. Альбрэхт там адкрыў пратэстанцкую акадэмію, у якой рыхтаваліся кадры з веданьнем народных моваў: нямецкай, польскай, літоўскай (крывіцк.) і жамойскай, каб рэфармацыяй зламаць асновы каталіцкага Касьцёла, які базаваўся на лаціне. Супраць рэфармацыйнага руху ў Польшчы ў польскай мове ажывілася дзейнасьць каталіцкага Касьцёла, такім чынам у часы Жыгімонта Аўгуста наступіла некаторая пульсацыя польскай мовы ў літаратуры, Касьцёле ды публічным жыцьці Польшчы, што некаторыя называюць «залатым векам». Хутка гэты саламяны агонь згарэў і наступіў паварот да старых парадкаў. У 1586 г. самаўрад Торуня скасаваў польскае школьніцтва на карысьць нямецкага. У 1591 г. тая ж Гарадская Рада Торуня выдала забарону прыкладаць гарадскую пячаць пад дакумантамі ў польскай мове. Нямеччына панавала й у іншых гарадох, як у Познані, Гданьску, Вроцлаве.

Пад дзеяньнем Рэфармацыі ў Польшчы, удараючай у лаціну, апору каталіцкага Касьцёла, падымаецца польская шляхта ў сваёй барацьбе за шляхоцкую дэмакратызацыю правоў у дзяржаве. Пераломнай датай быў 1543 год. У гэтым годзе Жыгімонт Стары выдаў распараджэньне, каб запісы, позвы й прысуды былі пісаныя па-польску ў Польшчы, а лаціна аставалася урадавай мовай судоў аж да 1792 году. Ад 1543 году абвяшчаліся па-польску сеймавыя канстытуцыі. На соймах 1562, 1563, 1565 былі прынятыя пастановы аб перакладзе з лаціны на польскую мову статутаў у Польшчы. Як бачым, ад Ягайлавай жаніцьбы з Ядзьвігай, прайшло каля 200 гадоў, калі польская мова ў самой Польшчы пачала прызнавацца ды ўводзіцца ў публічнае карыстаньне.

У той час, калі ў судова-сеймавых дачыненьнях шляхта дабілася ў сярэдзіне 16 ст. некаторага ўвядзеньня польскай мовы ў Польшчы, то найбольшы супраціў на ўвядзеньне польскай мовы ў Польшчы тварыў каталіцкі Касьцёл у той жа Польшчы. Перад рэфармацыяй дазволена было простанародзьдзю гаварыць пацеры: «Ойча наш», «Прывітана будзь Марыя» (Ave Maria) і «Веру» (Credo) па-польску, але не магло быць гутаркі адносна літургічных малітваў і тэкстаў царкоўнай навукі. У 1455 г. быў абвінавачаны ў гусытызьме настаўнік Станіслаў з Пакосьці на той аснове, што ў яго нехта бачыў польскія кніжкі ды між імі Эвангельля, мабыць, па-чэску2. У 1562 г. — гэта прыблізна 100 год пазьней — Станіслаў Гозьюш (1504—1579), кардынал і галава каталіцкага Касьцёла ў Польшчы, гэтак выказваўся супраць увядзеньня польскай мовы ў касьцельнае карыстаньне, абасноўваючы беднасьцю польскай мовы: «Калі ўжо перакладаць царкоўныя тэксты, то на славянскую або на далмацкую мову... ад якой вышла наша мова, прытым тая ёсьць ад усіх найчысьцейшая. Тож усім ведама, што ў службе Божай некалі (у нас) ужывалі гэнай мовы (славянскай) ». Далей ён даводзіць шкадлівасьць перакладаў сьв. Пісьма на народныя мовы, бо цяпер, кажа, ня толькі рамесьнікі, але і жанчыны прысабечылі «функцыі навучаньня» ды часта адводзяць сваіх мужоў ад каталіцтва3.

Гэты самы Гозьюш у лісьце да Холмскага біскупа Якуба Уханскага з 2 лістапада 1555 г. робіць Уханскаму дакор, што напісаў да яго ліст па-польску. Ён павучае: каталіцкі біскуп павінен пісаць да католіка ў каталіцкай мове, г.зн. на лаціне. Дае пры гэтым навуку аб вышэйшасьці лаціны ад польскай мовы4.

Буйнае разьвіцьцё рэфармацыі ў Польшчы і Літве ў трэцяй чвэрці 16 ст. з польскай мовай у сьвятынях, літаратуры і школах уключна з акадэміямі (сацыянаў, кальвінаў, арыянаў і інш.) надало польскай мове характар рэфармацыйнай «навінкі», мовы моднай, якую падтрымоўвалі шляхоцкія нізы ды вольнадумныя вярхі (Жыгімонт Аўгуст, польскія й літоўскія магнаты) разам з рэфармацыйным рухам. Шляхоцкія нізы дамагаліся польскай мовы ва ўрадах, у Касьцёле, у літаратуры, бо былі малапісьменныя ў лаціне, каб карыстацца гэтай мовай. Тлумач «Эпістоля» з 1543 г. у перакладзе на тагачасную польскую мову гэтак выясьняў патрэбу спольшчаньня: «...сярод шляхты рэдка каго можна знайсьці, хто б добра разумеў лацінскую мову»5. Адначасова ён сьцьвярджае нявырабленасьць тагачаснай польшчыны. (...)

Магнаты зноў, асабліва літоўскія, падтрымоўвалі рэфармацыю ў польскай мове з дзьвюх прычынаў: 1) дзеля аслабленьня ці разьбіцьця каталіцкага Касьцёла — уласьніка вялізных зямельных уладаньняў, высьлізнуўшага з-пад іхняга кантролю і 2) каб быць правадырамі рэвалюцызуючай шляхоцкай масе, а гэта значыць не згубіць над ёй кантролі. У гэтым духу дзейнічаў Жыгімонт Аўгуст, стараючыся ўсякімі спосабамі апанаваць унутраную сытуацыю, вытвараную рэфармацыяй і шляхоцкім рухам да «дэмакрацыі».

Не значыць гэта, што як магнаты, так і Жыгімонт Аўгуст «паланізавалі» Літву разам з падтрымкаю рэфармацыйнага руху. Калі паслы шляхты з Падлясься ў сваіх петыцыях дамагаліся ў Жыгімонта Аўгуста ў гадох 1565 і 1568, каб лісты з канцылярыі ВКЛ, пісаныя да іх, былі па-лаціне, або па-польску, бо нібы яны «русінскай» (зн. сёньня — беларускай) мовы не разумеюць, кароль (ён жа і Вялікі Князь Літ.) іх просьбы адкінуў, а толькі даў у канцылярыю ВКЛ інструкцыю, каб да «рускіх» лістоў для Падляскай шляхты далучаліся пераклады па-лаціне (не па-польску)6.

Іншая рэч, што гэты самы Жыгімонт Аўгуст праводзіў «палянізацыю» самой Польшчы ды талераваў польскую мову ў Літве. Так у лацінскай інструкцыі, дадзенай паслу ў Рым да папы Паўла ІV у 1555 г., кароль выказвае пажаданьне, «каб рэлігійны культ, выконваемы ў сьвятынях публічна, адбываўся ў мове народу краіны». Пры гэтым даваўся прэцэдэнс апостальскага дазволу ў сваім часе баўгарам, а палякі таксама славяне. Мабыць, Жыгімонт Аўгуст спольшчаньнем каталіцкага Касьцёла ў Польшчы хацеў падарваць вялізныя посьпехі рэфармацыйнага руху. З гэтага часу маем інструкцыю Кракаўскай капітулы на сынод 1551, дзе выразна гаворыцца, таму што гэрэтыкі прыцягваюць да сябе людзей, шырачы сваю веру па-польску, дык трэба супрацьдзейнічыць гэрэтыкам таксама ў польскай мове7. Сам Жыгімонт Аўгуст на вальным сойме ў Пятркове ў 1562-63 гг. ужо вёў (першы раз) нарады па-польску, за што яму дзякаваў правадыр пратэстанцкай польскай шляхты — Мікалай Сяньніцкі8.

У тым самым часе ў Трыдэнце адбываўся каталіцкі Сабор, які прыняў рад рэформаў для аздараўленьня каталіцкага Касьцёла ды супрацьдзеяньня рэфармацыі. Дэкрэтам з 11 ліст. 1563 г. наказвалася катахізацыя насельніцтва ў мове народнай, а таксама казаньні ў нядзелі і ў сьвяточныя дні. Гэта таксама падбадзёрвала элемэнты, якія побач сэктантаў, дамагаліся палянізацыі публічнага жыцьця ў Польшчы.

На сойме элекцыйным у Варшаве ў лістападзе і сьнежні 1575 г., выступалі ўжо цьвёрда прамоўцы з дамаганьнем, каб кандыдат на караля ведаў польскую мову. На сынодзе біскупаў у Варміі 1575 кардынал Гозьюш пагаджаецца на сьпеў некаторых песьняў у Касьцёле па-польску. Акрамя ўсяго, новыя каралі пасьля Жыгімонта Аўгуста, як француз Гэнрык Валёіз, вугорац Стэфан Баторы, швед Жыгімонт Ваза зусім ня ведалі польскай мовы, ды яна зноў заняпала, а верх узяла лаціна, якую пашыралі езуіты і іншыя законы.

Так выглядае ў агульных рысах тая расхваляна польшчына, якая расьцьвіла была маленькімі букецікамі ў выніку рэфармацыі ды палянізацыйнай акцыі Жыгімонта Аўгуста («залаты век») ды зноў завяла пасьля ягонай сьмерці. А што было ў пару Ягайлы, Казіміра, Аляксандра, Жыгімонта Старога, хай яшчэ сьведчаць далейшыя факты.

* * *

Сам Уладыслаў Ягайла, апрача сваёй роднай крывіцкай мовы і царкоўна-славянскай, іншых моваў ня ведаў і не жадаў ведаць. Мова Вялікага княства Літоўскага ўжо ад часоў Казіміра Вялікага была побач лаціны мовай дыпляматычных зносін Польшчы з Літвой, Руссю Галіцкай, Малдавіяй, Маскоўшчынай. Такім чынам у Кракаве Ягайла чуўся, як у сябе дома, а будучы чалавекам набожным ды не хочучы мяняць свайго ўсходне-славянскага абраду на рыма-лацінскі, ён разам з Ядзьвігай, якая была часткова выхаваная ва ўсходнім абрадзе яе маткай Альжбетай, з паходжаньня басьнячкай, дзе гэты абрад быў пануючы, заснавалі ў 1394 г. у Кракаве, на прадмесьці Клепарскім каля р. Рудавы вялікі манастыр і царкву для бэнэдыктынцаў усходняга абраду. Сюды былі запрошаныя бэнэдыктынцы з Прагі (Чэскай) ды дзейнічалі аж да 17 ст. Яны мелі для Ягайлы й Ягайлавічаў таксама капліцу на Вавэлі ва ўсходнім абрадзе. Як бачым, прыняцьце так званага «лацінскага» хросту Ягайлам у 1386 г. нічога не зьмяніла ў рэлігійных дачыненьнях Ягайлы і Ягайлавічаў. Яны надалей жылі сваім незалежным духовым жыцьцём.

Традыцыі незалежнага духовага жыцьця адзначаў Сымон Тэафіл Турноўскі ў кніжыцы: «Адлюстраваньне хрысціянскага набажэнства ў Польшчы і ў Літве», Вільня, 1604: «Ягайла выклікаў з чэхаў у Кракаў сьвятароў, якія не на лацінскай мове, але на славянскай зразумелай мове адпраўлялі набажэнства ў 1394 г. (...) »9.

Польская мова пачынае пакрысе прабівацца сярод пануючай у Польшчы чужаземшчыны (нямецкай мовы, чэшскай, лаціны, славянскай) толькі ў 16 ст. У брашуры С.Фалімера з 1534 г. («O ziolach») чытаем: «Карона, не маючы ніякіх кніг на сваёй мове, была такою беднаю, што зь яе дзівіліся і насьміхаліся іншыя народы...»10.

Марцін Бельскі ў дэдыкацыі П.Кміце («Жыціі філосафаў») 1535, пісаў: «Рэкамедую яе для пашырэньня польскай мовы, на якой перад тым ня шмат пісалася па прычыне яе цяжкасьці, так каб кожны, каму прыдзецца яе чытаць і хто на гэтай зямлі народжаны, ні ў якім разе роднаю моваю не пагарджаў».

Выхаванец кн. Альбрэхта Каралевіцкай Акадэміі Ян Сэклюцьян у прадмове да Катахізму, Каралевец, 1547, піша па-польску, бо дасюль ксяндзы глумілі польскую мову: «Бог захацеў па сваёй ласцы адкрыць нам польскую мову, на якой выдаюцца кнігі і гучыць слова Божае, якое было зглумлена і сьвятарамі занядбана».

Названы вышэй Марцін Бельскі ў сваёй «Хроніцы ўсяго сьвету», Кр. 1551, 16 гадоў ад свайго першага выказу аб неахайнасьці палякаў да свае мовы, не знаходзіць ніякага поступу: «Многія палякі пагарджаюць сваёю моваю, асабліва сьвятары, якія не толькі самі не чытаюць, але і іншым забараняюць чытаць Сьвятое Пісаньне па-польску, хаваюць яго ад простага чалавека, што ідзе супроць Бога, супроць людзей і звычаю»11.

У іншым месцы Бельскі піша: «Русіны (г.зн. сёньняшнія беларусы) нашмат больш за нас маюць, бо на сваёй роднай мове пішуць і чытаюць, а мы _ чужаземнаю, лацінскаю..., якая не можа ісьці кожнаму з нас на паслугу, як у касьцёлах, у праве, так і ў іншых месцах, бо не кожны гэтую лаціну разумее і не кожны на ёй піша...; менавіта для іх я гэту працу здзейсьніў... таму што ў ва мне жыла любоў да Айчыны...»12.

Мікалай Рэй, пачынальнік польскай мастацкай літаратуры, кальвін, выхаванец Каралевецкай акадэміі, у сваім творы «Вобраз», 1560, таксама выказвае сваё абурэньне, што польская мова ў пагардзе ў саміх палякаў: «Няма больш нядбалых людзей чым палякі, якія б менш за іх любілі сваю мову». У творы «Зьвярынец» Рэй супраць усялякай пагарды кідае вядомую фразу:

«А няхай народы ўсе чужыя знаюць,

Што палякі не гусі, што сваю мову маюць»13.

Той самы Рэй у прадмове да перакладу Апакаліпсу, Кракаў, 1565, дае шырэйшы выклад, як палякі самі зглумілі й патапталі сваю мову (а што ўжо казаць быццам яна на экспарт!) (...)

Міма некаторай выпрацоўкі польскай літаратурнай мовы ў другой палове 16 веку, што сьцьвярджаў Рэй, аднак каталіцкі Касьцёл непрыхільна ставіўся да польскай мовы. Вось як Бэнэдыкт Гэрбэст у кніжаццы: «Навука сапраўднага хрысьціяніна», Кракаў, 1566, аргумантуе, чаму ён быў прымушаны пісаць па-польску: «Са сьвятарскіх вуснаў (не з кніжак) просты люд павінен шукаць Божай волі»14.

Гэта сама сьцьвярджае Якуб Вуек, перакладчык Сьв. Пісьма на польскую мову. У «Каментары да Сьвятога Пісаньня», 1584, ён вучыць, каб вернікі лепш слухалі казаньняў, чымся чытаць рэлігійныя кніжкі. Ён прымушаны Пастыльлю выдаць па-польску, каб супрацьдзеіць уплывам рэфармацыйных кніжкаў, пісаных па-польску15.

Галава Езуітаў Пётра Скарга ў «Казаньні аб сакрамантах» Кракаў, 1600, бароніць лаціну як мову Касьцёла. Ён кажа, што народныя мовы хутка зьмяняюцца, а старыя мовы, як лаціна, грэка й гэбраіка не зьмяняюцца. У палеміцы з Арыянамі (1608) Cкарга зноў падае прычыну пісаньня каталіцкіх кніжак па-польску: «Ерытыкі пальшчызнаю найбольш простых людзей спакушаюць; супрацьпаставіцца ім трэба тою ж моваю»16.

Можна было б працягваць выказваньні многіх польскіх аўтараў ХVІІ і ХVІІІ стст. аб адсталасьці, беднасьці польскай мовы ды вышэйшасьці лаціны, якую нанава ўвялі ў школах езуіты, піяры, бэрнардыны і інш. законы, але гэта спрычыніцца да лішняга загружаньня нашага нарысу. У агульнасьці скажам, што ў ХVІІ-ХVІІІ стст. школьная лаціна ўжо ня здолела заглушыць прабуджанай у ХVІ веку польскай мовы ў пісьме, кніжках і публічным жыцьці, але спрычынілася да вытварэньня свайго роду моўнай трасянкі польска-лацінскай.

* * *

А вось гістарычныя факты, калі польская мова ў Польшчы пачала ўводзіцца ў дзяржаўным жыцьці. Не сталася гэта за Ягайлы і першых Ягайлавічаў!

1. Крыштоф Шыдлавецкі, кракаўскі стараста дзеля не валоданьня добра лацінай у 1522 г. упісаў у кнігі «Inasciptiones castrensia Cracoviensia»а) універсалы, склікаючыя сойм і соймікі па-польску17.
2. Жыгімонт Стары дэкрэтам з 1521 г. загадваў радным у Кракаўскім магістраце, каб не рабілі ніякай розьніцы між палякамі і немцамі ды нікога ня крыўдзілі за тую ці іншую мову18.
3. Першы акт караля ў польскай мове з загалоўкам лацінскім — гэта дэкрэт Жыгімонта Старога ў 1525 г. аб правядзеньні попісу войска ў Польшчы19.
4. 15 красавіка 1526 Жыгімонт Стары распараджаецца, што суд у Касьцяне мае адбывацца ў мовах нямецкай і польскай20.
5. У 1528 г. быў перакладзены з лаціны статут для армянаў21.
6. 2 чэрвеня 1531 кракаўскія рамесьніцкія цэхі пастанаўляюць пераход з нямецкай мовы на мову польскую.
7. 1532 г. Жыгімонт Стары пастанаўляе, каб радныя м. Кракава ведалі мовы нямецкую і польскую.
8. На сойме ў Кракаве 1536 шляхта дамагалася, каб кароль у будучыні ставіў на абатаў і прыёраў у манастырох толькі палякаў шляхоцкага паходжаньня з веданьнем польскай мовы22.
9. 19 лютага 1537 Жыгімонт Стары пастанаўляе, каб казаньні і сьпевы ў касьцеле Марыяцкім у Кракаве адбываліся па-польску, а нямецкія ў касьцеле сьв. Барбары23.
10. На сойме 1539 г. польская шляхта дамагалася ад караля, каб статуты, позвы і лісты былі пісаныя па-польску, а не па-лаціне ці па-нямецку24.
11. Першы раз былі абвешчаныя канстытуцыі кракаўскага сойму ў 1543 г. па-польску.
12. У тым-жа самым 1543 г. Жыгімонт Стары пацьверджвае, што запісы, позвы і прысуды судоў МОГУЦЬ быць пісаныя і па-польску25.
13. Найстарэйшы дыярыюш (урывак) з нарадаў польскага сойму ў Пятркове (1547-48) напісаны па-польску26.
14. Станіслаў Ажахоўскі апісвае вялікае абурэньне многіх з прычыны мовы біскупа Мацееўскага ў 1548 г. на паховінах Жыгімонта Старога, сказанай па-польску27.
15. Жыгімонт Аўгуст на сойме ў Пятркове 1562-63 гг. вёў нарады па-польску.
16. Дыярыюш сойму з 1569 адзначае звадкі, калі маршалак Чарнкоўскі пачаў гаварыць па-лаціне, пасол Шафранец закрычаў: «Гавары, ягамосьць, па-польску, паколькі тут усе палякі»28.
17. Дыпламат францускі Кароль Огер, які быў прысутны ў часе прыезду С.Баторага ў Польшчу, успамінаў, што біскуп Вармійскі (Марцін Кромэр) вітаў яго па-польску, што не спадабалася Батораму ды ён сказаў: «хоць ты духоўнік, але не навучыўся па-лаціне»29.
18. Праграма езуіцкіх школаў (Ratio atque institutio studiorum Societatis Jezu) з 1599 г. прадбачвала навучаньне польскай мовы ў школах толькі ў дзьвюх пачатковых клясах, як прадмету. Усе іншыя прадметы і вышэйшыя клясы абавязаны вучыцца па-лаціне30.

Абагулім сказанае. Як бачым з прыведзеных шматлікіх гістарычных фактаў, што да 1515-20 г. у самой Польшчы не было аб'яваў змаганьня за ўвядзеньне польскай мовы ў публічнае карыстаньне. Мова польская лічылася мовай плебсу, простага народу, недастойнай для пануючай клясы. Такой мовай была лаціна, а ў гарадох — нямецкая. З хвілінай канчатковага зламаньня крыжацкага закону ў вайне 1519—1521, што скончылася ў 1525 г. так зв. «голдам прускім» кн. Альбрэхта на рынку ў Кракаве, а таксама пад дзеяньнем рэфармацыі — пачаўся ў Польшчы ў нізох рух антынямецкі. А дзеля таго, што рэфармацыя выкінула кліч народных моваў супраць каталіцкай лаціны, дык нізы (дробная шляхта, мяшчане), не знаючыя лаціны, пачалі рух за польскую мову супраць нямецкай мовы і лаціны. Мова гэтая ані была апрацованай, ані ўзгоднена, але ў выглядзе пляменных дыялектаў, поўная народнага прымітывізму, якой нельга было перадаць вышэйшыя паняцьці з касьцельнай навукі ці дзяржаўна-праўныя. Патрэба жыцьця аднак змусіла першых энтузіястаў польскай мовы ў Польшчы да паступовага адшліфаваньня сырой гаворкавай мовы простага народу так, што за Жыгімонта Аўгуста прыняла яна выгляд літаратурнай мовы.

Паказьнікам на ПАЧАТАК руху за польскую мову могуць быць першыя эдыкты Жыгімонта Старога ў гадох 1520, 1522, 1525 супраць пачынаючай рэфармацыі ў Польшчы. Эдыкты ня здолелі яе затрымаць, а разам з гэтым і фармацыі польскай мовы ў Польшчы. Міма ўсяго, на працягу 16 веку польская мова ў самой Польшчы мела аграмадны супраціў з боку каталіцкага Касьцёла, магнатаў і асвечаных вярхоў. Такім чынам гаварыць аб палянізацыі ЛІТВЫ за Ягайлы і ягоных першых наступнікаў ня мае ніякіх асноваў.

* * *

Цяпер падышлі мы да пытаньня галоўнага: калі ў ЛІТВЕ (Беларусі) распаўсюдзілася польская мова, якія прычыны й дзейнікі ўспамагалі гэты працэс?

Першыя гістарычныя весткі аб тым, што ў Літве, у Наваградку і ў Вільні, знаходзілася насельніцтва з польскай простай мовай у пару Гедыміна, сьведчыць ліст Гедыміна з 26 травеня 1323 году да нямецкіх францішканаў саскай правінцыі, каб прыслалі чатырох ксяндзоў, умеючых гаварыць па-руску, па-польску, ды па-жэмгальску («quatuor fratres scientes polonicum, semigallicum ac ruthenicum ordinatis, tales ut nunc sunt et fuerunt») б).

Што гэта было за насельніцтва з польскай мовай, для якога трэба было духоўнікаў з веданьнем польскай мовы (перш за ўсё для споведзі) названы дакумант ані іншыя з пары Гедыміна не гавораць. Выглядае з дакуманту, што і раней былі прысыланыя францішкане з веданьнем мовы польскай (Tales ut fuerunt), мабыць пры Вітэні. Дасьледнікі31 згодныя з тым, што польскае насельніцтва ў Літве, пачынаючы ад Мендаўга аж да Ягайлы, — гэта палонныя палякі, узятыя Літвой падчас частых наездаў. В.Абрагам палічвае ад 1246 да 1383 гадоў на аснове крыніцаў 20 вялікіх наездаў Літвы на Польшчу, якія канчаліся, апрача разбурэньняў і пажараў, рабункам усякіх вартасьцяў і вывадам многіх тысячаў палонных, мужчын, жанчын і цэлых сем'яў.

Варта мець перад вачыма гэтыя напады Літвы на Польшчу, каб пазбыцца легенды, быццам Польшча прадстаўляла пагражальную небясьпеку для Літвы ці нейкую вышэйшую культурную арганізацыю.

Другой крыніцай палонных былі паходы Літвы на Лівонію супраць нямецкіх мечаносцаў, адкуль прыводзілася жэмгальскае насельніцтва (сёньня латышы). Палонныя, як ваенная дабыча ўдзельнікаў паходу, тварыла так званую чэлядзь нявольную ў панскіх дварох і гарадох, ды ўтрымалася аж у глыб 16 ст. Першы Літоўскі Статут (1529) у раздз. ХІ, 13, выразна кажа, што чэлядзь нявольная («нявольнікі») «маюць быці чэцьверакіх прычын: первые, каторые здаўна ў няволі знаходзяцца або нарадзіліся з нявольных; другіе, каторые ПАЛОНАМ заведзены з зямлі непрыяцельскае...» Няволя гэткая называецца «вечнай», гэта ёсьць пераходзячая на патомства. Гэтаксама называюць польскія крыніцы літоўскі палон — «servitus perpetua». Пётра Дусбург (І, 4, б. 156) такжа сьцьвярджае, што палонныя ў Літве траплялі «ad perpetuam sue gentilitatis servitutem» — «у вечную няволю з сваім родам». Маюцца сьведчаньні і ў іншых крыніцах. Звольненыя з палону называліся «лібэры», «лібэртыны», «чэлядзь вольная».

Вось-жа «чэлядзь нявольная» была галоўнай працоўнай сілай на панскіх і шляхоцкіх дварох і гарадскіх пасёлках. Яна тварыла прыдворную службу, займалася рамесьніцтвам на карысьць пана, гародніцтвам і інш. Беручы пад увагу, што галоўны кантынгент палонных перад 1386 годам паходзіў з Польшчы, дык зразумелым становіццца, чаму на вялікапанскіх дварох і дварох замажнейшай шляхты найбліжэйшае асяродзьдзе было польскамоўнае, што давала магчымасьць і гаспадаром чэлядзі навучыцца па-польску. Мы ведаем, што Вітаўт, Скіргайла, Гаштаўты і іншыя князі й магнаты пачатку ХV ст. гутарылі і польскай мовай. Паводле летапісу Быхаўца (ПСРЛ т. 17,500) яшчэ пры Альгердзе Пётра Гаштаўт перайшоў на рыма-каталіцтва, сьцягнуў з Польшчы 14 францішканскіх манахаў ды збудаваў для іх кляштар пад імем Маці Божай на сваёй уласнасьці ў Вільні. Відаць, была патрэба як Гедыміну, так і Альгерду ў каталіцкіх сьвятарох дзеля абслугоўваньня каталіцкага насельніцтва ў Вільні і ваколіцах, прычым у францішканскай хроніцы32 маецца вестка, што названы Пётра Гаштаўт быў у тым часе (1368) Віленскім біскупам. Гэтую вестку пацьвярджае запіс у старых папскіх манускрыптах у Авіньёне з датай 24 сак. 1359 аб бытнасьці ў папы Пётра, Віленскага біскупа33. Як бачым, яшчэ перад «Ягайлавым хростам» існавала ў Вільні біскупства лацінскага абраду з сваім біскупам, якое абслугоўвала каталіцкае насельніцтва, сярод якога вялікую групу тварыла «чэлядзь нявольная» польскага паходжаньня.

Мова польская, як мова часткі «чэлядзі нявольнай» у дзяржаўна-публічным, рэлігійным ды ў культурным жыцьці нашага народу ня мела ніякага значэньня. Яна станавілася толькі зародышам цераз мімавольнае ўспрыняцьце яе з малку (ад чэлядзі) панамі і буйнейшай шляхтай, калі пачнецца РЭФАРМАЦЫЯ ў другой чвэрці 16 ст. На працягу 150 гадоў ад Ягайлавай жаніцьбы з Ядзьвігай (1386) у Літве няма ніякіх сьлядоў у дакумантах, летапісах, літаратуры, каб ужывалася ў публічным жыцьці ці ў прыватнай перапісцы польская мова. Такой мовай была лаціна й літоўская, званая «рускай». Гэта адносіцца і да каталіцкага Касьцёла. Адным з довадаў (апрача касьцельных дакумантаў Віленскай і Медніцкай дыяцэзіяў) была спроба Казіміра Ягайлавіча ў 1453 г., пасьля сьмерці Віленскага біскупа Мацея, паставіць у Вільне выдатнага тэолага паляка Судзівоя з Чэхла. Казімір двойчы яго выклікаў у Пятркоў, дзе адбываўся польскі сойм, намаўляў, каб абняў віленскі пасад. Судзівой аднак адмовіўся, кажучы: «Generose mi Rex, Lithwanicum ydioma ignoro et iam processi in dies et annos, nec de facili possem addiscere illius gentis linguam in hac mea aetate provecta»34. І на гэты аргумант Казімір ня мог нічога адказаць, бо такія былі законы ў Вялікім Княстве, аб чым яшчэ будзе гутарка.

Аб адносінах ліцьвіноў (беларусаў) да польскай мовы (якая ня мела яшчэ літаратурнай апрацоўкі, а толькі ведамая была ў выглядзе розных польскіх гаворак— дыялектаў) можа сьведчыць рэктарскі суд кракаўскага універсітэту ў 1513 г., які прысудзіў чатырох студэнтаў ліцьвіноў на грашавую кару за высьмейваньне студэнтаў— палякаў з Мазовіі з іх мовы. Як прыкладовыя словы падаваліся на судзе: «stank, penk, mienk, pock, tutka, sszijeno, topka»35.

Аднак зрух РЭФАРМАЦЫІ, які пачаўся ад секулярызацыі прусаў ды пераходу крыжакоў у пратэстантызм і падпарадкаваньне прусаў Польшчы (прысяга кн. Альбрэхта ў Кракаве, 1525), хутка ахапіў гарады Польшчы ды перакінуўся ў Літву, калі на загад Жыгімонта Старога пачаўся перасьлед сэктантаў і іх прыхільнікаў. Беглі яны тады ў Літву пад пратэктарат Мікалая Радзівіла Чорнага, канцлера ВКЛ і Віленскага ваяводы, Мікалая Радзівіла Рудога - гэтмана ВКЛ; Яна Кішкі, старосты жамойцкага і інш. Магнаты ВКЛ, у першую чаргу Радзівілы, перакінуўшыся на бок рэфармацыі, гэта значыць супраць каталіцкага Касьцёла, імкнуліся зьліквідаваць эканамічную й палітычную сілу каталіцкага Касьцёла, які валодаў вялікімі зямельнымі фондамі, звольнены быў ад дзяржаўных падаткаў й павіннасьцяў ды выйшаў з— пад палітычнага дзяржаўнага кантролю. Рэфармаваная Царква, адарваная ад Рыма, ды падпарадкаваная дзяржаве і магнатам, стварала візію ўзбуйненьня незалежнасьці і магутнасьці магнацтва. Шляхта й мяшчане таксама бачылі ў рэфармацыі эканамічныя карысьці. Вынікам Статуту (1529), дзе сказана, што духоўныя з закупных і собскіх маёнткаў абавязаны выстаўляць узброеных людзей паводле агульнага закону ды нясьці земскую і вайсковую павіннасьць.

1. Праца адносіцца прыблізна да 1440 г. Гл. Materiały i Prace Komisji Językowej, Ak. Um. t. 2, 1907.
2. W. Ulanowski: Acta capitulorum nec non iudiciorum ecclesiae. Monumenta medii aevi. T. 16 vol 2, 197-200; M.R.Mаyenowa, Walka o język w życiu i literaturze staropolskiej, W-wa 1955.
3. St. Hozjusz, Dialogus de eo, num calicem laicis et uxores sacerdotibus permitti ac divina officia vulgari lingua peragi fas sit, Dilinga 1558. Mayenowa, op. cit, 79.
4. F. Hipler, W. Zakrewski, Hosii epistolae. T. 2 ч. 2, Крак. 1888, б. 622-628; Mayenowa, оp. cit. 177. Цікава тут падкрэсьліць з карэспандэнцыі да Гозьюша ліст Яна Бэнэдыкта, каноніка кракаўскага з 13.12.1553, у якім ён абвінавачвае караля Жыгімонта Аўгуста, што кароль даў дазвол Бэрнарду Ваяводцы і Андрэю Трыцескаму друкаваць па— польску ў Берасьці (Буг) ды адпраўляць Імшу па— польску. Acta hist. res gest. Pol. T. 9, 1888.
5. Mayenowa, op. cit.

Наша вера. — № 2 (5). — 1998

Паколькі нашчадкі ўкраінскіх перасяленцаў складаюць значную частку насельніцтва Новасібірскай вобласці , ёсць сэнс звярнуць увагу на лексіку, якая можа мець дваістае, беларуска-ўкраінскае паходжанне. Сюды адносяцца наступныя словы: бульба (бел. бульба, укр. бульба), цыбуля (бел. цыбуля, укр. цибуля), лава (бел. лава, укр. лава), хмара (бел. хмара, укр. хмара), ховать (бел. хаваць, укр. ховати), сховать (бел. схаваць, укр. сховати), або (бел. або, укр. або), гай (бел. гай, укр. гай), нехай (бел. няхай, укр. нехай), жартовать (бел. жартаваць, укр. жартувати), а таксама названыя ўжо вышэй казать і орать. Трэба сказаць некалькі словаў наконт прыведзенага тут дзеяслова жартовать. Калі беларускае жартаваць і ўкраінскае жартувати азначае ‘гаварыць жарты, казаць нешта дасціпнае’, то новасібірскае дыялектнае жартовать ужываецца ў значэнні ‘весяліцца, гуляць (пра моладзь) ’: Избу откупят и там жартуют, ну, были такие игры, гуляют.

Дзеяслоў жартовать даволі яскравы, хаця і не адзіны выпадак змянення першапачаткавага лексічнага значэння слова ў новых сібірскіх умовах. У якасці іншых прыкладаў можна прывесці назоўнік звон, які ў новасібірскіх гаворках ужываецца ў значэнні ‘званочак на дузе конскай вупражы’, дзеяслоў хилиться, які, адпаведна “Слоўніку рускіх гаворак Новасібірскай вобласці”, мае значэнне ‘прытварацца, прыкідвацца’, і назоўнік бульбовник (бел. бульбоўнік), які змяніў сваё зыходнае значэнне на значэнне цалкам тоеснае значэнню слова бульба. Сінанімія вытворнага і ўтваральнага словаў – з’ява даволі рэдкая, аднак, нельга сказаць, што зусім недаследаваная. Пра яе піша, напрыклад, казанскі даследчык гісторыі рускай мовы Г. Нікалаеў, які бачыць прычыну паходжання такіх сінанімічных параў, як бульба/бульбоўнік збліжэнні і наступным супадзенні значэнняў вытворнага і ўтваральнага словаў.

Словы, запазычаныя з беларускай мовы, могуць змяняь не толькі сваё лексічнае значэнне, але таксама фанетычнае і граматычнае афармленне. Так, дзеяслоў грэбаваць у гаворках Барабінскага раёна страчвае суфікс –ава- і выглядае як гребать. Словы кій і раздарожжа наадварот набываюць памяншальныя суфіксы: киёк, раздорожица. Пры гэтым слова раздарожжа мяняе яшчэ свой граматычны род з ниякага на жаночы. Мяняе свой граматычны род і назоўнік лайба, які ў новасібірскіх гаворках выглядае як лайб.

Чыста фанетычныя змены мы бачым у назоўніку комін, які ў гаворках Новасібірскай вобласці мае два варыянты: комен і комень. Першы варыянт сустракаецца на тэрыторыі Паўночнага раёна, а другі – на тэрыторыі Карасукскага. Інфармацыі наконт ужывання лексемы комін у астатніх раёнах Новасібірскай вобласці мы, на жаль не маем.

З рознымі ранамі звязана і ўжыванне варыянтаў хуста/хустка. Першы варыянт распаўсюджаны ў Кыштоўскім раёне, другі – ў Чулымскім. У двух тэрытарыяльных варыянтах сустракаецца ў Новасібірскай вобласці назва старажытнага жаночага адзення – андарак/андрак. Ужыванне варыянта андарак звязана з Машкоўскім, Багоцінскім і Тагучынскім раёнамі. Адзіны прыклад ужывання варыянта андрак паходзіць з вёскі Круціха Кыштоўскага раёна.

Чым жа тлумачыцца існаванне варыянтнасці ў гэтай групе лексікі? Мы лічым, што для кожнай прыведзенай тут пары варыянтаў патрэбна сваё, асобнае тлумачэнне. Напрыклад, пара хуста/хустка існуе і ў беларускай літаратурнай мове, хаця тут, адрозненне ад сібірскіх гаворак, гэтыя словы маюць крыху розныя лексічныя значэнні. Можа, менавіта страта розніцы паміж словамі хуста і хустка прывяла да іх размеркавання па розных раёнах Новасібірскай вобласці, зрабіла іх тэрытарыяльнымі варыянтамі. Нацяжка растлумачыць і ўзнікненне пары андарак/андрак. Несумненна, першапачаткава існаваў толькі варыянт андарак. Варыянт андрак узнік у выніку рэдукцыі і наступнага выпадзення ненаціскнога галоснага [а]. Мы не ведаем у які час і дзе адбылося гэтае выпадзенне: у беларускім прастамоўі або ўжо ў сібірскіх гаворках, але схіляемся да апошняга. Справа ў тым, што ў рускай мове, а асабліва ў некаторых дыялектах Сібіры, колькасная рэдукцыя ненаціскных галосных мацней, чым у беларускай мове. Можна дапусціць, што выпадзенне ненаціскнога [а] мела месца не непасрэдна ў мове перасяленцаў з Беларусі або іх бліжэйшых нашчадкаў, а ў мове рускага насельніцтва Сібіры, якое запазычыла гэтае беларускае слова. Наконт пары комен/комень, якая ў абодвух сваіх членах адрозніваецца ад літаратурнага беларускага комін, мы, на жаль, нічога сказаць не можам.

Значная частка словаў кожнай мовы знаходзіцца ў некаторых словаўтваральных адносінах з іншымі словамі. Не з’яўляецца выключэннем і група словаў, што даследуецца намі. Тут мы маем пяць словаўтваральных параў і тры словаўтваральныя рады. Першыя чатыры словаўтваральныя пары, цалкам запазычаныя з беларускай, нічога асабліва цікавага для нас не ўяўляюць: прас/прасовать, хмара/хмарно, бачить/побачить. У словаўтваральнай пары андарак/андарашница толькі першы член ужываецца ў сучаснай беларускай мове. Слова жа андарашница – ‘жанчына, якая носіць андарак’ – не мае адпаведніка нават у пяцітомным “Тлумачальным слоўніку беларускай мовы”, што дае нам падставу лічыць, што лексема андарашница ўзнікла ўжо ў новасібірскіх гаворках рускай мовы на базе беларускага андарак.

Такі словаўтваральны рад, як ховать/сховать/заховать/заховаться, цалкам запазычаны з беларускай мовы, а вось у наступным радзе апошні член, хутчэй за ўсё, узнік ужо ў Сібіры: бульба/бульбовник/бульбоветки. Слова бульбоветки, прыведзенае ў слоўніку толькі ў множным ліку, азначае ‘парастак прарослай бульбы’. На сібірскае, рускамоўнае паходжанне гэтай лексемыпаказвае яе другі кампанент – ветки. У словаўтваральным радзе хилиться/прихилиться/хилилка апошні член таксама мае мясцовае сібірскае паходжанне. Слова хилилка мае значэнне ‘прытворства’, і яго ўзнікненне звязана са змяненнем лексічнага значэння дзеяслова хилиться, пра што ўжо гаварылася вышэй.

І некалькі словаў наконт сінаніміі і аманіміі. У сінанімічныя адносіны словы даследуемай намі групы ўступаюць амаль выключна са словамі агульнарускага ўжывання, якімі карыстаюцца таксама і носьбіты дыялектаў: бачить – видеть, прас – утюг, хмара – туча, лазня – баня і інш. Узнікненню такіх сінанімічных параў спрыяе ўплыў на дыялекты з боку літаратурнай мовы, які пастаянна ўзмацняецца ў наш час. Адзіная сінанімічная пара, абадва члены якой належаць дыялекту, — гэта ўжо названыя вышэй бульба – бульбовник.

Што да аманіміі, то тут мы маем зусім іншую карціну: усе словы, з якімі беларусізмы ўступаюць у аманімічныя адносіны, — сібірскія дыялектызмы, невядомыя рускай літаратурнай мове. Так, назоўнік ручник мае амонім ручник – ‘свойская жывёла’, а назоўнік лава мае два амонімы: 1) лава – ‘натоўп, вялікая колькасць людзей’; 2) лава – ‘удушлівы газ’.

Разгледжаны матэрыял сведчыць пра тое, што словы, запазычаныя з беларускай мовы, арганічна ўліліся ў склад лексікі рускіх гаворак Новасібірскай вобласці, увайшлі ў сінанімічныя, ананімічныя, словаўтваральныя адносіны з іншымі словамі гэтых гаворак, далі пачатак узнікненню новых словаў, якія не існавалі дагэтуль ні ў рускай ні ў беларускай мове: андарашница, бульбоветки, хилилка. Разам с тым выявіліся некаторыя цяжкасці ў аддзяленні беларускай лексікі ад украінскай і старарускай, цяжкасці ў выяўленні шляхоў узнікнення варыянтаў некаторых словаў. Напрыклад, нам не ўдалося растлумачыць узнікнення варыянтаў комен/комень. Гэтыя праблемы яшчэ чакаюць сваіх даследчыкаў.

ЛІТАРАТУРА

1. Словарь русских говоров Новосибирской области / Под ред. А. И. Фёдорова. – Новосибирск, 1979.
2. Таксама. – С. 149.
3. Николаев Г. А. Русское историческое словообразование. – Казань, 1987. – С. 90.
4. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: У 5 т. – Мн., 1977 – 1984.